Tăng cân khi điều trị ung thư: Người bệnh cần làm gì để kiểm soát tốt thể trạng?

Tăng cân khi điều trị ung thư là gì?

Tăng cân khi điều trị ung thư là tình trạng trọng lượng cơ thể tăng lên đáng kể trong hoặc sau các liệu trình điều trị như hóa trị, xạ trị, dùng thuốc nội tiết hoặc điều trị bổ trợ bằng steroid. Hiện tượng này thường xảy ra ở các bệnh nhân ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt và một số loại bệnh lý huyết học. Tăng cân trong bối cảnh này có thể do tích tụ mô mỡ, giảm tỷ lệ khối cơ hoặc do cơ thể giữ nước phù nề. Việc tăng cân quá mức không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý, sự tự tin của người bệnh mà còn có thể gia tăng nguy cơ mắc các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc các biến cố tim mạch. Do đó, việc theo dõi chỉ số cân nặng và duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò thiết thực trong chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân ung thư.

Nguyên nhân y khoa dẫn đến tăng cân trong liệu trình ung thư

Nhiều người thường nghĩ bệnh nhân ung thư luôn sụt cân, nhưng thực tế tình trạng tăng cân lại xảy ra khá thường xuyên ở một số nhóm bệnh như ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt hay u lympho. Nguyên nhân hàng đầu thường liên quan đến các loại thuốc được chỉ định trong phác đồ. Nhóm thuốc corticoid thường dùng để chống nôn, giảm phù nề hoặc giảm phản ứng dị ứng có tác dụng phụ kích thích cảm giác thèm ăn dữ dội và thúc đẩy cơ thể giữ muối, giữ nước.

Bên cạnh đó, liệu pháp nội tiết tố nhằm ức chế hormone sinh dục trong điều trị ung thư vú hoặc tuyến tiền liệt cũng làm chậm quá trình trao đổi chất cơ bản, làm giảm khối cơ và tăng tích tụ mỡ ở vùng bụng. Một số loại hóa trị cũng có thể dẫn đến hiện tượng tích trữ dịch tạm thời hoặc khiến cơ thể rơi vào tình trạng mãn kinh sớm ở phụ nữ, từ đó thúc đẩy tăng cân nhanh chóng mà chế độ ăn thông thường khó kiểm soát.

Ảnh hưởng của lối sống và tâm lý đến cân nặng người bệnh ung thư

Ngoài tác động từ dược phẩm, sự suy giảm mức độ hoạt động thể lực là yếu tố rất lớn dẫn đến tăng cân. Trong thời gian điều trị ung thư, cảm giác mệt mỏi kéo dài, đau đớn hoặc ảnh hưởng tâm lý khiến người bệnh có xu hướng nằm nghỉ nhiều hơn, làm giảm lượng calo tiêu hao hàng ngày.

Mặt khác, tâm lý căng thẳng, lo âu hoặc trầm cảm cũng có thể kích hoạt thói quen ăn uống để giải tỏa cảm xúc. Nhiều người bệnh tìm đến các món ngọt, đồ ăn nhiều tinh bột hoặc thực phẩm giàu năng lượng nhằm xua tan cảm giác buồn nôn, đắng miệng hay mệt mỏi. Sự mất cân bằng giữa lượng năng lượng nạp vào và năng lượng tiêu hao trong thời gian dài khiến mỡ thừa nhanh chóng tích tụ, đặc biệt là khi cơ thể đang giảm khối lượng cơ bắp do ít vận động.

Chế độ dinh dưỡng giúp kiểm soát cân nặng trong điều trị ung thư

Khi nhận thấy cân nặng có xu hướng tăng đều đặn, điều đầu tiên người bệnh cần làm là ghi chép lại chỉ số cân nặng hàng tuần và thông báo với bác sĩ phụ trách thay vì tự ý điều chỉnh thuốc. Chế độ dinh dưỡng nên được tối ưu theo hướng lành mạnh, chú trọng bổ sung nhiều rau xanh, trái cây ít ngọt, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt để cung cấp chất xơ giúp tạo cảm giác no lâu.

Người bệnh nên ưu tiên nguồn đạm nạc như ức gà bỏ da, cá nạc, đậu phụ và hạn chế tối đa các loại thịt đỏ chế biến sẵn, thực phẩm chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ uống có đường hoặc bánh kẹo ngọt. Việc cắt giảm muối trong khẩu phần ăn hàng ngày cũng đóng vai trò then chốt giúp hạn chế hiện tượng phù nề và ứ dịch do tác dụng phụ của thuốc. Chia nhỏ bữa ăn thành các cữ vừa phải trong ngày sẽ giúp kiểm soát đường huyết và hạn chế các cơn thèm ăn bộc phát.

Duy trì vận động thể chất an toàn cho người bệnh ung thư

Bên cạnh việc ăn uống điều độ, duy trì vận động thể chất một cách khoa học là phương pháp hữu hiệu giúp người bệnh đốt cháy năng lượng dư thừa và duy trì khối lượng cơ bắp. Tùy thuộc vào giai đoạn điều trị và thể lực hiện tại, bệnh nhân có thể bắt đầu với những bài tập nhẹ nhàng như đi bộ thư giãn từ mười lăm đến ba mươi phút mỗi ngày, tập thái cực quyền hoặc các động tác kéo giãn cơ bản.

Hoạt động thể lực đều đặn không chỉ giúp duy trì vóc dáng mà còn cải thiện tâm trạng, nâng cao chất lượng giấc ngủ và làm dịu triệu chứng mệt mỏi do ung thư gây ra. Tuy nhiên, người bệnh không nên gắng sức quá mức hoặc tập các bài tập đối kháng nặng khi chưa có sự tư vấn từ chuyên gia phục hồi chức năng hoặc bác sĩ chuyên khoa ung bướu.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng các loại thuốc giảm cân, trà giảm cân, thực phẩm chức năng thanh lọc cơ thể hoặc áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn nghiêm ngặt khi đang điều trị ung thư. Những biện pháp này có thể gây rối loạn điện giải, tổn thương gan thận và làm suy giảm hiệu quả của phác đồ điều trị. Mọi can thiệp liên quan đến thay đổi chế độ ăn hoặc điều chỉnh thuốc đều cần có sự đồng thuận từ bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.

Tóm tắt

Tăng cân trong quá trình điều trị ung thư là vấn đề tương đối phổ biến và có thể kiểm soát nếu người bệnh nhận diện sớm nguyên nhân. Thay vì tự ý kiêng khem khắc nghiệt hoặc lo lắng quá mức, bệnh nhân nên chủ động theo dõi cân nặng định kỳ và trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị. Việc phối hợp giữa dinh dưỡng cân đối và vận động phù hợp sẽ giúp bảo vệ thể trạng tốt nhất.