Tầm soát ung thư phổi gồm những phương pháp nào và ai nên thực hiện?

Tầm soát ung thư phổi là gì?

Ung thư phổi là một trong những bệnh lý ác tính phổ biến hàng đầu và có tỷ lệ tử vong cao trên toàn cầu. Khối u ác tính xuất phát từ biểu mô phế quản hoặc nhu mô phổi có đặc tính tiến triển nhanh nhưng lại rất nghèo nàn triệu chứng ở giai đoạn sớm. Khi người bệnh bắt đầu cảm thấy ho kéo dài ra máu, khó thở dữ dội, đau tức ngực hoặc sụt cân nhanh chóng, khối u thường đã phát triển lớn hoặc xâm lấn ra các cơ quan lân cận, khiến cơ hội phẫu thuật triệt căn bị thu hẹp đáng kể.

Chính vì vậy, tầm soát ung thư phổi đóng vai trò then chốt trong công tác y tế dự phòng và điều trị ung bướu. Tầm soát là việc kiểm tra chủ động trên những người chưa có triệu chứng nhưng thuộc nhóm nguy cơ cao do tuổi tác hoặc tiền sử tiếp xúc với yếu tố nguy cơ. Mục tiêu cốt lõi của hoạt động này là tìm kiếm các tổn thương tiền ung thư hoặc khối u ở kích thước rất nhỏ, từ đó bác sĩ có thể lập kế hoạch theo dõi hoặc can thiệp xử trí kịp thời, đem lại tiên lượng điều trị tốt nhất cho người bệnh.

Chụp cắt lớp vi tính liều thấp là phương pháp sàng lọc được khuyến cáo hàng đầu

Chụp cắt lớp vi tính liều thấp lồng ngực là phương pháp tầm soát ung thư phổi duy nhất được các tổ chức y tế quốc tế công nhận về hiệu quả giảm tỷ lệ tử vong do ung thư phổi ở người có nguy cơ cao. Kỹ thuật này sử dụng máy cắt lớp vi tính hiện đại để quét toàn bộ vùng phổi với liều bức xạ phóng xạ rất thấp, thấp hơn nhiều so với chụp cắt lớp thông thường.

Nhờ độ phân giải hình ảnh sắc nét ở không gian ba chiều, kỹ thuật này có thể phát hiện các nốt mờ hoặc tổn thương nhu mô phổi có kích thước chỉ vài milimet. Người khám không cần tiêm thuốc cản quang, quá trình quét diễn ra nhanh chóng chỉ trong vài giây và không gây đau đớn. Việc phát hiện tổn thương khi chưa xâm lấn hay di căn tạo điều kiện thuận lợi cho các biện pháp can thiệp ngoại khoa triệt để.

Vai trò hạn chế của chụp X-quang ngực trong tầm soát

Chụp X-quang ngực thẳng là xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh phổ biến, thường được áp dụng trong khám sức khỏe tổng quát hoặc kiểm tra các bệnh lý hô hấp thông thường như viêm phổi, tràn dịch màng phổi. Tuy nhiên, trong vai trò tầm soát ung thư phổi giai đoạn sớm, chụp X-quang bộc lộ nhiều điểm hạn chế lớn.

Hình ảnh X-quang chỉ là ảnh phẳng hai chiều nên dễ bị che khuất bởi xương sườn, xương đòn, bóng tim và các cấu trúc trung thất. Do đó, phương pháp này thường bỏ sót các khối u nhỏ dưới một centimet hoặc tổn thương nằm ở vùng khuất của phổi. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng quy mô lớn đã chỉ ra rằng việc chụp X-quang ngực định kỳ, dù có kết hợp xét nghiệm tế bào học đờm hay không, đều không giúp giảm tỷ lệ tử vong do ung thư phổi. Vì vậy, các hướng dẫn y khoa hiện hành không khuyến cáo dùng X-quang để tầm soát bệnh.

Xét nghiệm máu tìm dấu ấn khối u không dùng để tầm soát đơn độc

Nhiều người quan tâm đến việc xét nghiệm máu để tìm các dấu ấn khối u như kháng nguyên ung thư biểu mô phôi CEA, Cyfra 21-1, NSE hay ProGRP với hy vọng phát hiện sớm ung thư phổi. Trên thực tế lâm sàng, các chất chỉ điểm sinh học này không được dùng làm phương pháp tầm soát độc lập cho người không có triệu chứng.

Nguyên nhân là do độ nhạy và độ đặc hiệu của các xét nghiệm này trong giai đoạn khởi phát rất hạn chế. Nồng độ của các dấu ấn này có thể hoàn toàn bình thường khi khối u còn nhỏ khu trú tại chỗ, dẫn đến kết quả âm tính giả gây chủ quan. Ngược lại, chỉ số này cũng có thể tăng nhẹ trong các bệnh lý lành tính như viêm phổi mạn tính, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, xơ gan hoặc suy thận, tạo ra kết quả dương tính giả gây lo lắng hoang mang. Các xét nghiệm này chủ yếu có giá trị hỗ trợ tiên lượng, theo dõi đáp ứng điều trị và giám sát tái phát sau khi đã xác định bệnh.

Những đối tượng nguy cơ cao được khuyến cáo tầm soát

Tầm soát ung thư phổi không áp dụng đại trà cho toàn bộ dân số mà chỉ tập trung vào nhóm cá nhân có nguy cơ cao, nơi lợi ích phát hiện sớm vượt trội hơn so với nguy cơ phơi nhiễm bức xạ hoặc lo âu tâm lý. Nhóm đối tượng ưu tiên hàng đầu là người trưởng thành trong độ tuổi từ 50 đến 80 tuổi, có tiền sử hút thuốc lá nặng, thường được tính từ 20 bao-năm trở lên, bao gồm cả những người đang hút hoặc đã cai thuốc trong vòng 15 năm trở lại đây.

Bên cạnh tiền sử sử dụng thuốc lá, bác sĩ cũng xem xét thêm các yếu tố nguy cơ phối hợp như tiền sử gia đình có người thân trực hệ mắc ung thư phổi, người mắc các bệnh phổi mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay xơ phổi, hoặc người có tiền sử phơi nhiễm lâu năm với bụi amiang, khí radon, khói bụi công nghiệp độc hại. Trước khi thực hiện tầm soát, người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám lâm sàng và tư vấn kỹ về các khả năng có thể xảy ra.

Cân nhắc giữa lợi ích và rủi ro khi tầm soát ung thư phổi

Lợi ích rõ rệt nhất của tầm soát là phát hiện ung thư phổi ở giai đoạn sớm, giúp mở rộng cơ hội phẫu thuật cắt bỏ tổn thương và nâng cao đáng kể tỷ lệ sống sót sau năm năm. Việc can thiệp sớm cũng giúp giảm thiểu gánh nặng từ các phương pháp điều trị xâm lấn nặng nề ở giai đoạn muộn.

Tuy nhiên, người thực hiện tầm soát cũng cần nhận thức rõ về một số rủi ro đi kèm. Tỷ lệ dương tính giả của chụp cắt lớp vi tính liều thấp tương đối cao, tức là phát hiện thấy các nốt mờ phổi nhưng thực chất là sẹo viêm cũ hoặc mô hạt lành tính. Tình trạng này có thể dẫn đến việc người bệnh phải chụp theo dõi nhiều lần hoặc trải qua các can thiệp sinh thiết xâm lấn không cần thiết, kèm theo căng thẳng tâm lý kéo dài. Do đó, việc trao đổi kỹ với bác sĩ để cân nhắc giữa lợi ích và nguy cơ là bước không thể thiếu trước khi quyết định tầm soát.

Lưu ý an toàn

Thông tin về tầm soát ung thư phổi mang tính chất giáo dục y tế và tham khảo kiến thức phổ thông, không thay thế cho chỉ định khám chữa bệnh của nhân viên y tế. Việc quyết định chỉ định chụp cắt lớp vi tính liều thấp hay các thăm dò chuyên sâu khác cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá trực tiếp dựa trên bệnh sử, tuổi tác và tình trạng sức khỏe cụ thể của từng người. Người dân không nên tự ý làm các xét nghiệm sàng lọc khi chưa có tư vấn y khoa chuyên môn.

Tóm tắt

Tầm soát ung thư phổi bằng chụp cắt lớp vi tính liều thấp là biện pháp hiệu quả giúp phát hiện tổn thương ở giai đoạn sớm, cải thiện đáng kể tiên lượng cho người thuộc nhóm nguy cơ cao. Tuy nhiên, việc thực hiện cần có chỉ định và tư vấn kỹ lưỡng từ bác sĩ chuyên khoa hô hấp hoặc ung bướu để đánh giá đúng lợi ích, hạn chế rủi ro can thiệp không cần thiết và kết hợp chặt chẽ với việc cai thuốc lá lâu dài.