Tại sao uống thuốc kháng sinh bị nấc cụt và cách xử trí

Tại sao uống thuốc kháng sinh bị nấc cụt?

Nấc cụt là phản xạ không tự chủ được tạo ra bởi sự co thắt đột ngột, ngắt quãng của cơ hoành và các cơ liên sườn, kèm theo sự đóng lại tức thì của nắp thanh quản tạo nên âm thanh đặc trưng. Cơ chế phản xạ này chịu sự điều hòa chặt chẽ của cung phản xạ thần kinh, bao gồm dây thần kinh hoành, dây thần kinh lang thang và các nhánh giao cảm liên quan đến đường tiêu hóa trên.

Khi người bệnh bắt đầu sử dụng thuốc kháng sinh để điều trị các bệnh lý nhiễm trùng, hệ tiêu hóa và hệ thần kinh ngoại biên có thể phải tiếp nhận những tác động hóa học lẫn cơ học mới. Việc xuất hiện nấc cụt trong thời gian dùng thuốc có thể xảy ra đơn độc hoặc đi kèm cảm giác đầy bụng, ợ hơi, cồn cào vùng thượng vị. Dù hiếm khi là dấu hiệu của tổn thương nghiêm trọng, tình trạng nấc kéo dài vẫn có thể gây mất ngủ, kiệt sức và ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý cũng như sự tuân thủ điều trị của người bệnh.

Kích ứng dạ dày và trào ngược axit khi uống thuốc

Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến người bệnh bị nấc sau khi uống thuốc kháng sinh là tình trạng kích ứng niêm mạc dạ dày. Nhiều hoạt chất kháng sinh đường uống có thể gây xáo trộn nhẹ môi trường dịch vị, làm tăng tiết axit hoặc thúc đẩy hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản. Khi dịch axit hoặc hơi từ dạ dày trào ngược lên thực quản đoạn dưới, chúng sẽ trực tiếp kích thích các đầu mút của dây thần kinh lang thang và dây thần kinh hoành chạy dọc theo thực quản. Sự kích thích này kích hoạt cung phản xạ nấc, khiến cơ hoành co thắt liên tục. Tình trạng này đặc biệt dễ xảy ra ở những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, người uống thuốc khi bụng rỗng hoặc những người nằm ngay sau khi vừa uống thuốc.

Tác động của thói quen uống thuốc và yếu tố cơ học

Bên cạnh đặc tính dược lý của thuốc, chính thao tác và thói quen uống thuốc của người bệnh cũng có thể là tác nhân cơ học kích hoạt cơn nấc. Nhiều viên thuốc kháng sinh dạng viên nang hoặc viên nén có kích thước tương đối lớn, khiến người bệnh phải ngửa cổ nhiều hoặc vô tình nuốt kèm theo một lượng lớn không khí vào đường tiêu hóa trong lúc uống. Lượng khí tích tụ này làm căng giãn thành dạ dày đột ngột, từ đó kích thích thụ thể áp lực và gây co thắt phản xạ ở cơ hoành. Ngoài ra, việc uống thuốc với quá ít nước hoặc sử dụng nước quá lạnh, nước có ga để chiêu thuốc cũng làm tăng độ ma sát lên niêm mạc thực quản, gây co thắt cục bộ và làm khởi phát các cơn nấc khó chịu.

Ảnh hưởng của một số hoạt chất lên dẫn truyền thần kinh

Một số loại thuốc kháng sinh sau khi hấp thu vào tuần hoàn có thể tương tác nhẹ với hệ thần kinh thực vật hoặc làm thay đổi nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh trung ương chi phối vận động cơ. Mặc dù tỷ lệ này không cao, sự biến đổi trong tín hiệu ức chế của chất dẫn truyền GABA hoặc kích thích dẫn truyền dopamine có thể làm mất cân bằng cung phản xạ kiểm soát cơ hoành, dẫn đến các đợt co thắt không chủ ý. Một số trường hợp người bệnh phải phối hợp kháng sinh với các thuốc điều trị triệu chứng khác như corticosteroid chống viêm hoặc thuốc giảm đau cũng có thể làm tăng khả năng xuất hiện tác dụng phụ nấc cụt do cộng hưởng cơ chế tác động lên trục thần kinh tiêu hóa.

Cách xử trí và giảm nấc tại nhà an toàn

Khi gặp phải cơn nấc sau khi dùng thuốc, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp vật lý đơn giản để ngắt cung phản xạ thần kinh hoành. Uống từng ngụm nước ấm nhỏ chậm rãi, hít thở sâu rồi nín thở ngắt quãng trong vài giây, hoặc bịt chặt hai tai đồng thời nuốt nước là những mẹo cơ học thường đem lại hiệu quả tốt. Để phòng tránh tái phát trong những lần uống tiếp theo, người bệnh nên uống trọn một ly nước lọc đầy ấm, giữ tư thế ngồi hoặc đứng thẳng ít nhất ba mươi phút sau khi dùng thuốc và không nên nằm ngay. Nếu loại thuốc đang dùng được bác sĩ cho phép dùng sau bữa ăn, việc uống thuốc ngay sau khi ăn no sẽ giúp giảm bớt sự tiếp xúc trực tiếp giữa dược chất và niêm mạc dạ dày.

Những điều cần trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ

Nếu cơn nấc cụt diễn ra dai dẳng trên bốn mươi tám giờ, không đáp ứng với các biện pháp hỗ trợ thông thường, hoặc gây cản trở nghiêm trọng đến giấc ngủ và việc ăn uống, người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ chuyên môn. Nhân viên y tế có thể đánh giá lại toàn bộ đơn thuốc, kiểm tra các tương tác thuốc tiềm ẩn và xem xét điều chỉnh dạng bào chế, thời điểm uống thuốc hoặc thay thế bằng nhóm kháng sinh khác phù hợp hơn nếu thực sự cần thiết. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc an thần, thuốc chống co giật hoặc thuốc giãn cơ để tự chữa nấc mà không có chỉ định y khoa, vì điều này có thể dẫn đến những phản ứng phụ nguy hiểm.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng uống thuốc kháng sinh hoặc giảm liều lượng khi thấy xuất hiện cơn nấc, bởi việc ngắt quãng liệu trình điều trị có thể khiến vi khuẩn bùng phát trở lại và gia tăng nguy cơ kháng thuốc nghiêm trọng. Các thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng và không thể thay thế cho việc chẩn đoán hay can thiệp y tế trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa. Mọi thay đổi liên quan đến đơn thuốc đều phải có sự đồng thuận của nhân viên y tế phụ trách.

Tóm tắt

Nấc cụt khi uống thuốc kháng sinh phần lớn là phản ứng tạm thời liên quan đến kích ứng đường tiêu hóa và phản xạ cơ hoành. Bằng cách điều chỉnh tư thế uống thuốc, uống đủ nước và thông báo kịp thời cho bác sĩ khi nấc kéo dài, người bệnh có thể vừa kiểm soát tốt triệu chứng khó chịu, vừa đảm bảo hoàn thành liệu trình kháng sinh an toàn và hiệu quả.