Tại sao lại bị bệnh vảy nến và các yếu tố kích hoạt thường gặp

Tại sao lại bị bệnh vảy nến là gì?

Bệnh vảy nến là một bệnh lý viêm mạn tính qua trung gian miễn dịch, biểu hiện chủ yếu ở da nhưng có bản chất viêm toàn thân và có thể liên quan đến các bệnh lý phối hợp như viêm khớp vảy nến, rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh tim mạch. Về mặt sinh lý bệnh, căn nguyên không bắt nguồn từ việc nhiễm nấm, ký sinh trùng hay vi khuẩn lây nhiễm ngoài da, mà do hệ thống phòng vệ tự nhiên của cơ thể nhận diện nhầm các mô lành và phát tín hiệu tấn công chính các tế bào biểu bì da.

Sự rối loạn này dẫn đến chu trình phát triển của tế bào da bị rút ngắn nghiêm trọng, khiến lớp sừng chưa kịp thoái hóa đã bị đẩy dồn dập lên bề mặt, hình thành các tổn thương da mạn tính. Mặc dù bệnh vảy nến là tình trạng kéo dài suốt đời và chưa thể loại bỏ tận gốc căn nguyên, nhưng khoa học hiện nay đã có thể kiểm soát tốt diễn tiến nếu nhận diện đúng các yếu tố gây bùng phát.

Cơ chế tăng sinh tế bào biểu bì quá mức do rối loạn miễn dịch

Ở làn da khỏe mạnh bình thường, các tế bào biểu bì da mới được sinh ra ở lớp đáy, dần di chuyển lên bề mặt, trưởng thành và bong tróc theo chu kỳ sinh học kéo dài khoảng 28 đến 30 ngày. Trong bệnh vảy nến, sự rối loạn hoạt động của hệ miễn dịch, đặc biệt là các tế bào lympho T và các chất trung gian gây viêm như cytokine, đã thúc đẩy quá trình tăng sinh này diễn ra thần tốc chỉ trong khoảng 3 đến 5 ngày.

Do các tế bào da phát triển quá nhanh trong khi các tế bào cũ chưa kịp bong ra tự nhiên, chúng tích tụ chồng chất lên nhau tại bề mặt thượng bì. Sự tích tụ bất thường này kết hợp với hiện tượng giãn mạch máu và thâm nhiễm viêm cục bộ tạo thành những mảng da nổi cộm, đỏ ửng, bề mặt phủ nhiều lớp vảy mủn màu trắng bạc đặc trưng của bệnh vảy nến. Tình trạng viêm này có xu hướng diễn tiến kéo dài theo chu kỳ bùng phát và thuyên giảm đan xen.

Vai trò của yếu tố tố bẩm di truyền trong nguy cơ mắc bệnh vảy nến

Nghiên cứu y học đã xác định yếu tố di truyền đóng vai trò nền tảng quan trọng trong cơ chế hình thành bệnh vảy nến. Những người có tiền sử gia đình gồm bố, mẹ, anh chị em ruột từng mắc bệnh thường có nguy cơ phát triển tổn thương da cao hơn đáng kể so với người bình thường. Nhiều biến thể gen liên quan đến kháng nguyên bạch cầu người và hệ thống điều hòa phản ứng miễn dịch đã được phát hiện ở các gia đình có người mắc bệnh.

Tuy nhiên, yếu tố di truyền chỉ đóng vai trò tạo nên thể tạng nhạy cảm và khuynh hướng mắc bệnh, chứ không phải là điều kiện duy nhất. Nhiều người mang các biến thể gen này trong suốt cuộc đời nhưng chưa từng phát bệnh, trong khi có những trường hợp không rõ tiền sử gia đình vẫn có thể xuất hiện tổn thương da khi gặp các tác nhân môi trường phù hợp. Do đó, bệnh vảy nến được xem là bệnh lý đa yếu tố, không do một nguyên nhân đơn lẻ quy định.

Các tác nhân môi trường và lối sống kích hoạt đợt bùng phát vảy nến

Một người có sẵn cơ địa nhạy cảm về miễn dịch hoặc di truyền có thể chỉ bùng phát bệnh vảy nến lần đầu, hoặc tái phát các đợt viêm da cấp, khi tiếp xúc với các tác nhân kích hoạt cụ thể từ môi trường sống và lối sống. Căng thẳng tâm lý kéo dài là một trong những tác nhân phổ biến nhất, bởi stress kích thích giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh làm tăng phản ứng viêm toàn thân và tại mô da.

Nhiễm trùng cũng là yếu tố kích hoạt thường gặp, đặc biệt là nhiễm liên cầu khuẩn vùng hầu họng thường liên quan đến dạng vảy nến thể giọt ở người trẻ tuổi. Ngoài ra, tổn thương vật lý trên da như vết trầy xước, vết mổ, vết bỏng nắng hoặc côn trùng cắn có thể làm xuất hiện mảng vảy nến ngay tại vị trí bị tổn thương, một hiện tượng y học gọi là phản ứng Koebner. Thời tiết khô lạnh kéo dài làm da mất nước, cùng với thói quen hút thuốc lá và lạm dụng đồ uống có cồn, cũng là những yếu tố kích phát mạnh mẽ khiến tình trạng viêm da bùng phát nặng nề hơn.

Ảnh hưởng của một số loại thuốc điều trị lên bệnh vảy nến

Bên cạnh các yếu tố môi trường tự nhiên, việc sử dụng một số nhóm thuốc điều trị bệnh lý mạn tính cũng có thể kích hoạt bệnh vảy nến khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm các đợt viêm da sẵn có. Một số thuốc thường được ghi nhận có liên quan gồm thuốc chẹn beta giao cảm dùng trong tim mạch, lithium dùng trong chuyên khoa tâm thần, thuốc chống sốt rét tổng hợp, cùng các thuốc chống viêm không steroid khi dùng kéo dài.

Đặc biệt nguy hiểm là tình trạng người bệnh tự ý sử dụng hoặc ngưng đột ngột các loại thuốc chống viêm corticosteroid đường uống hoặc tiêm. Việc ngừng corticosteroid toàn thân đột ngột có thể dẫn đến hiện tượng bùng phát dữ dội, chuyển từ dạng vảy nến thể mảng thông thường sang dạng vảy nến thể mủ hoặc đỏ da toàn thân rất khó kiểm soát. Do đó, người bệnh cần trao đổi rõ với bác sĩ điều trị về tất cả các loại thuốc đang sử dụng khi xuất hiện bất thường trên da.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa, không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa da liễu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc bôi chứa corticoid, không tự dùng thuốc truyền miệng, thuốc lá đắp chưa kiểm chứng, và không tự ngưng hay thay đổi liều các thuốc đang sử dụng mà chưa có hướng dẫn y tế.

Tóm tắt

Bệnh vảy nến là một bệnh lý da viêm mạn tính phức tạp, chịu tác động phối hợp giữa rối loạn miễn dịch, yếu tố gen di truyền và các yếu tố kích hoạt từ môi trường sống. Việc nhận diện đúng các tác nhân làm bùng phát tổn thương giúp người bệnh chủ động phòng ngừa và kiểm soát bệnh hiệu quả hơn. Khi phát hiện các mảng da bất thường, người bệnh nên đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được khám, chẩn đoán chính xác và xây dựng kế hoạch quản lý phù hợp.