Tại sao bệnh nhân mắc bệnh dại lại tiết nhiều nước bọt?

Bệnh dại tiết nhiều nước bọt là gì?

Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus dại thuộc họ Rhabdoviridae gây ra, lây truyền chủ yếu từ động vật sang người thông qua vết cắn, vết cào hoặc tiếp xúc niêm mạc với nước bọt nhiễm mầm bệnh. Khi đã xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương và phát triển thành các triệu chứng lâm sàng rõ rệt, bệnh dại có tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối.

Trong giai đoạn toàn phát, đặc biệt là thể dại hung dữ hay thể cuồng, người bệnh biểu hiện hàng loạt rối loạn thần kinh nghiêm trọng như kích động, ảo giác, co giật, sợ nước, sợ gió và chảy nước bọt liên tục. Hiện tượng tăng tiết dịch miệng không chỉ gây khó chịu tột cùng cho bệnh nhân mà còn tạo ra nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh rất cao cho người chăm sóc và nhân viên y tế xung quanh nếu tiếp xúc trực tiếp mà không có phương tiện phòng hộ chuyên dụng.

Virus dại kích thích các trung tâm thần kinh điều khiển tuyến nước bọt

Sau khi xâm nhập qua vết cắn hoặc vết cào của động vật, virus dại di chuyển dọc theo các dây thần kinh ngoại biên tiến thẳng vào tủy sống và não bộ. Tại đây, virus nhân lên nhanh chóng và gây tổn thương các vùng kiểm soát phản xạ thần kinh thực vật ở thân não.

Sự viêm nhiễm và kích thích quá mức tại các nhân thần kinh sọ điều khiển tuyến nước bọt mang tai, tuyến dưới hàm và tuyến dưới lưỡi khiến các tuyến này hoạt động liên tục. Quá trình kích thích thần kinh tự chủ này làm gia tăng mạnh mẽ lưu lượng dịch tiết miệng, dẫn đến hiện tượng lượng nước bọt tiết ra nhiều hơn gấp nhiều lần so với trạng thái sinh lý bình thường.

Co thắt cơ hầu họng khiến người bệnh không thể nuốt nước bọt

Mặc dù lượng dịch tiết khoang miệng tăng cao, nguyên nhân trực tiếp khiến nước bọt sùi ra ngoài và ứ đọng liên tục chính là tình trạng rối loạn chức năng nuốt nghiêm trọng. Khi virus dại tàn phá hệ thần kinh trung ương, các cơ vùng hầu, họng và thanh quản của người bệnh rơi vào trạng thái co thắt dữ dội và đau đớn tột cùng mỗi khi cố gắng nuốt bất kỳ thứ gì, kể cả nước bọt của chính mình.

Hiện tượng này tạo nên chứng sợ nước và sợ gió đặc trưng của thể dại cuồng. Do mỗi phản xạ nuốt đều kích hoạt cơn co giật thanh quản nghẹt thở và đau đớn, người bệnh buộc phải từ chối nuốt. Toàn bộ lượng nước bọt tiết ra dồn ứ trong khoang miệng, không thể đi xuống thực quản và liên tục chảy tràn ra ngoài mép hoặc sùi thành bọt trắng quanh miệng.

Cơ chế sinh học giúp virus dại duy trì khả năng phát tán mầm bệnh

Dưới góc độ sinh học tiến hóa, hiện tượng tiết nhiều nước bọt kết hợp với ức chế phản xạ nuốt là một cơ chế thích nghi đặc biệt của virus dại nhằm tối đa hóa khả năng lây lan sang vật chủ mới. Nước bọt là môi trường vận chuyển chủ yếu chứa tải lượng virus cực kỳ đậm đặc sau khi chúng di chuyển từ hệ thần kinh trung ương đến các tế bào biểu mô tuyến nước bọt.

Bằng cách kích thích tăng tiết dịch miệng đồng thời ngăn cản việc nuốt trôi virus xuống dạ dày nơi có axit tiêu hóa, virus duy trì nồng độ cao nhất ngay tại cửa ngõ khoang miệng. Ở động vật ăn thịt, tình trạng kích động cắn xé kết hợp với lượng nước bọt chứa đầy virus giúp mầm bệnh dễ dàng truyền vào máu và mô của các cá thể khác qua vết cắn.

Các bước sơ cứu và dự phòng khẩn cấp khi bị động vật cắn

Nếu không may bị chó, mèo hoặc bất kỳ động vật hoang dã nào cắn, cào hay liếm vào vết thương hở, bước xử trí đầu tiên có tính chất sống còn là rửa ngay vết thương dưới vòi nước chảy liên tục cùng với xà phòng trong tối thiểu mười lăm phút. Sau đó, sát trùng lại bằng cồn y tế hoặc dung dịch sát khuẩn povidone iodine.

Sau khi sơ cứu cơ bản, nạn nhân cần đến ngay cơ sở y tế dự phòng để được bác sĩ đánh giá mức độ phơi nhiễm và chỉ định tiêm vắc xin phòng dại cùng huyết thanh kháng dại nếu cần thiết. Tuyệt đối không tự ý đắp thuốc lá, giác hút hay dùng các bài thuốc dân gian vì chúng không có tác dụng ức chế virus và làm lỡ mất thời gian vàng để cứu sống tính mạng.

Lưu ý an toàn

Bài viết cung cấp thông tin y khoa thường thức nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng và không thay thế cho chẩn đoán hay can thiệp y tế chuyên sâu. Khi bị súc vật nghi dại cắn hoặc cào, người bệnh tuyệt đối không được tự ý điều trị tại nhà bằng các phương pháp dân gian. Hãy đến ngay trung tâm y tế hoặc cơ sở tiêm chủng gần nhất để được bác sĩ thăm khám và tiêm phòng kịp thời.

Tóm tắt

Hiện tượng chảy nhiều nước bọt ở bệnh nhân dại phản ánh tổn thương thần kinh nặng nề và sự tắc nghẽn khả năng nuốt. Do bệnh dại gần như luôn gây tử vong một khi đã bộc phát, việc bảo vệ tính mạng phụ thuộc hoàn toàn vào việc rửa sạch vết thương và tiêm ngừa vắc xin kết hợp huyết thanh kháng dại càng sớm càng tốt sau phơi nhiễm.