Tác hại của việc ngộ độc thuốc diệt cỏ paraquat đối với sức khỏe

Ngộ độc thuốc diệt cỏ paraquat là gì?

Thuốc diệt cỏ paraquat là hợp chất hóa học diệt cỏ không chọn lọc có tác dụng rất nhanh, trước đây từng được sử dụng phổ biến trong sản xuất nông nghiệp. Về mặt hóa học, paraquat có cơ chế tạo ra các gốc tự do peroxid phá hủy màng tế bào thực vật khi tiếp xúc với ánh sáng. Tuy nhiên, đối với cơ thể người và động vật có vú, đây lại là một chất kịch độc có khả năng hủy hoại mô diện rộng.

Sau khi xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa, hô hấp hoặc vùng da bị trầy xước, paraquat phân bố nhanh chóng vào máu và tích tụ có chọn lọc tại các mô giàu oxy, đặc biệt là phổi. Chất độc này tạo ra các phản ứng stress oxy hóa dây chuyền, phá hủy thành mạch, gây hoại tử tế bào và làm mất chức năng của các tạng quan trọng như gan, thận và hệ hô hấp. Do chưa có thuốc giải độc đặc hiệu, việc điều trị ngộ độc paraquat phụ thuộc vào tốc độ loại bỏ độc chất khỏi tuần hoàn máu.

Tổn thương bỏng loét đường tiêu hóa do paraquat

Khi dung dịch thuốc diệt cỏ paraquat xâm nhập vào ống tiêu hóa, các mô niêm mạc tiếp xúc đầu tiên sẽ bị bỏng rát và loét nhanh chóng. Người bệnh thường cảm thấy đau rát dữ dội ở môi, lưỡi, vòm họng, kèm theo cảm giác nghẹn ứ và đau tức sau xương ức khi nuốt.

Ở dạ dày và ruột non, paraquat gây viêm trợt niêm mạc diện rộng, phù nề mô và dẫn tới xuất huyết tiêu hóa. Người bệnh có thể nôn ói liên tục, nôn ra dịch lẫn máu hoặc đi ngoài phân đen. Tình trạng tổn thương đường ruột sâu còn làm tăng nguy cơ thủng thực quản, viêm trung thất hoặc viêm phúc mạc, gây mất nước và rối loạn điện giải nghiêm trọng ngay trong những ngày đầu ngộ độc.

Hiện tượng hủy hoại và xơ hóa mô phổi không hồi phục

Mô phổi là cơ quan đích chịu tổn thương nặng nề nhất của thuốc diệt cỏ paraquat do tế bào phế nang loại một và loại hai có cơ chế chủ động vận chuyển, tích tụ nồng độ paraquat cao gấp nhiều lần so với trong máu. Tại đây, chất độc tham gia chu trình oxy hóa khử liên tục, sản sinh lượng lớn các gốc tự do làm hoại tử tế bào biểu mô phế nang.

Hậu quả là phổi nhanh chóng bị viêm phù nề, sau đó kích hoạt quá trình tăng sinh nguyên bào sợi và lắng đọng chất nền ngoại bào. Tình trạng xơ hóa phổi lan tỏa tiến triển nhanh chóng khiến các phế nang mất đi tính đàn hồi và khả năng trao đổi khí. Người bệnh rơi vào tình trạng khó thở tăng dần, suy hô hấp không hồi phục và thiếu oxy máu trầm trọng dẫn đến tử vong.

Ảnh hưởng suy giảm chức năng gan thận cấp tính

Thuốc diệt cỏ paraquat sau khi hấp thu vào tuần hoàn máu được bài tiết chủ yếu qua thận. Nồng độ chất độc cao đi qua các nephron gây hoại tử ống thận cấp, làm suy giảm nhanh chóng chức năng lọc máu của thận. Người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng thiểu niệu hoặc vô niệu hoàn toàn, tăng ure và creatinin huyết thanh.

Đồng thời, gan cũng bị ảnh hưởng do phải chuyển hóa một phần chất độc và chống chịu với cơn bão stress oxy hóa toàn thân. Tổn thương tế bào gan biểu hiện qua tình trạng tăng men gan, vàng mắt, vàng da và suy giảm khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu. Khi gan và thận cùng lúc suy kiệt, cơ thể sẽ mất khả năng tự đào thải độc tố, làm gia tăng mức độ nhiễm độc toàn thân.

Biến chứng trụy tim mạch và suy đa phủ tạng cấp

Trong trường hợp tiếp xúc với liều lượng lớn dung dịch paraquat đậm đặc, hóa chất này trực tiếp tấn công cơ tim, hệ thần kinh trung ương và hệ mạch máu. Người bệnh có thể rơi vào tình trạng trụy tim mạch, tụt huyết áp nặng nề không đáp ứng với thuốc vận mạch, dẫn tới sốc tim và sốc nhiễm độc.

Suy tuần hoàn kết hợp với tình trạng phù não, hôn mê sâu và co giật phản ánh mức độ tàn phá toàn diện của chất độc lên các trung tâm điều hòa sự sống. Hầu hết các ca nhiễm độc liều tối cấp đều tử vong nhanh chóng trong vòng 24 đến 72 giờ đầu tiên sau khi tiếp xúc do hội chứng suy đa cơ quan không thể phục hồi.

Nguyên tắc sơ cứu và xử trí y tế ban đầu đúng cách

Ngay khi phát hiện nạn nhân uống phải paraquat, ưu tiên hàng đầu là lập tức gọi xe cấp cứu hoặc chuyển người bệnh đến trung tâm chống độc của bệnh viện lớn gần nhất. Trong lúc chờ đợi, nếu nạn nhân còn tỉnh táo, có thể cho uống chất hấp phụ độc chất như than hoạt tính hoặc đất sét fuller nếu sẵn có theo hướng dẫn của nhân viên y tế từ xa.

Người trợ giúp tuyệt đối không tự ý gây nôn bằng cách móc họng hay ép uống nước muối vì làm tăng nguy cơ thủng thực quản và sặc hóa chất vào phổi. Nếu hóa chất dính vào da hoặc mắt, cần cởi bỏ quần áo dính độc và xối rửa liên tục dưới vòi nước sạch chảy nhẹ trong tối thiểu 15 đến 20 phút. Mang theo vỏ chai hoặc nhãn thuốc diệt cỏ để bác sĩ xác định chính xác thành phần và nồng độ hóa chất.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất nâng cao nhận thức y tế cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định cấp cứu y khoa chuyên nghiệp. Khi nghi ngờ có trường hợp nhiễm độc hóa chất, người nhà cần liên hệ ngay trung tâm chống độc hoặc cơ sở y tế gần nhất, tuyệt đối không trì hoãn thời gian vàng cấp cứu bằng các mẹo dân gian truyền miệng chưa qua kiểm chứng.

Tóm tắt

Ngộ độc thuốc diệt cỏ paraquat là một trong những tai nạn nhiễm độc nguy hiểm nhất hiện nay với khả năng gây tổn thương phổi và suy đa phủ tạng rất nặng nề. Việc bảo quản cẩn thận, tuyệt đối không sang chiết hóa chất và nắm vững cách xử trí ban đầu để đưa nạn nhân đến bệnh viện kịp thời là biện pháp quan trọng nhất giúp giảm thiểu nguy cơ tử vong.