Tác dụng phụ lên nhận thức và não khi hoá trị và cách thích nghi
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Trong quá trình điều trị ung thư, nhiều bệnh nhân nhận thấy bản thân trở nên hay quên, khó tập trung và phản ứng chậm chạp hơn bình thường. Hiện tượng này thường được gọi trong y học là suy giảm nhận thức liên quan đến điều trị ung thư hoặc chemo brain, một tác dụng phụ gây nhiều phiền toái cho đời sống tinh thần của người bệnh.
Mặc dù tình trạng thay đổi nhận thức này phần lớn có thể tự cải thiện dần theo thời gian, việc thấu hiểu đúng bản chất vấn đề và áp dụng các giải pháp thích nghi khoa học sẽ giúp người bệnh ung thư chủ động vượt qua giai đoạn khó khăn này một cách an toàn và nhẹ nhàng hơn.
Tác dụng phụ lên nhận thức sau hoá trị là gì?
Tác dụng phụ lên nhận thức và não bộ sau hoá trị là thuật ngữ dùng để chỉ những rối loạn về mặt tư duy, trí nhớ và khả năng xử lý thông tin xảy ra trong hoặc sau khi người bệnh trải qua các đợt hoá trị liệu. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ ngắn hạn, sự linh hoạt trong giao tiếp và tốc độ hoàn thành công việc. Mức độ suy giảm nhận thức có sự dao động rất lớn giữa từng cá nhân, từ những biểu hiện thoáng qua khó nhận thấy cho đến những xáo trộn rõ ràng làm gián đoạn sinh hoạt hằng ngày. Dù vậy, phần lớn các trường hợp không phải là tổn thương não vĩnh viễn và có xu hướng hồi phục dần khi cơ thể đào thải hoá chất và các mô thần kinh được tái tạo.
Những biểu hiện suy giảm nhận thức thường gặp sau hoá trị
Sau các đợt truyền hoá chất điều trị ung thư, nhiều người bệnh nhận thấy bản thân thường xuyên quên những việc vừa mới xảy ra, chẳng hạn như để quên đồ đạc, quên tên người quen hoặc quên mất việc mình định làm. Khả năng tập trung chú ý cũng bị giảm sút rõ rệt, khiến người bệnh rất khó theo dõi các cuộc trò chuyện dài hoặc mất nhiều thời gian hơn để đọc xong một trang sách. Ngoài ra, khả năng xử lý nhiều công việc cùng lúc bị hạn chế, người bệnh thường cảm thấy lúng túng khi phải sắp xếp thứ tự ưu tiên trong sinh hoạt thường nhật. Tình trạng khó tìm từ ngữ diễn đạt ý nghĩ của bản thân khi giao tiếp cũng là một than phiền rất phổ biến, tạo ra cảm giác bất lực và lo lắng cho người bệnh.
Cơ chế tác động của hoá chất và điều trị ung thư lên não bộ
Sự thay đổi chức năng thần kinh sau hoá trị xuất phát từ nhiều cơ chế phối hợp phức tạp. Bản thân các loại thuốc hoá chất có thể tác động trực tiếp lên tế bào thần kinh hoặc kích hoạt phản ứng viêm toàn thân, làm ảnh hưởng đến cấu trúc và hoạt động dẫn truyền tại các vùng não đảm nhiệm chức năng ghi nhớ. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu máu, mệt mỏi mạn tính liên quan đến ung thư, rối loạn giấc ngủ kéo dài và những thay đổi nội tiết tố trong quá trình điều trị cũng làm suy giảm hoạt động của não bộ. Căng thẳng tâm lý quá mức, sự lo âu về bệnh tật cùng những biến đổi cảm xúc sau chẩn đoán ung thư càng khiến các biểu hiện mất tập trung và suy giảm trí nhớ trở nên trầm trọng hơn.
Cách thiết lập thói quen ghi chép và tổ chức công việc hằng ngày
Để giảm bớt gánh nặng cho trí nhớ, người bệnh nên chủ động sử dụng các công cụ hỗ trợ như sổ tay ghi chú, lịch nhắc việc trên điện thoại di động hoặc bảng phân công công việc hằng ngày. Chia nhỏ các nhiệm vụ phức tạp thành từng bước đơn giản và thực hiện lần lượt từng việc một, tránh làm nhiều việc cùng lúc để giảm áp lực cho hệ thần kinh. Tạo thói quen đặt các vật dụng quan trọng như chìa khoá, ví tiền, thuốc uống tại những vị trí cố định trong nhà nhằm hạn chế việc thất lạc. Khi cần ghi nhớ thông tin quan trọng từ bác sĩ hoặc người thân, người bệnh nên lặp lại bằng lời hoặc ghi chép lại ngay lập tức để củng cố vùng ghi nhớ của não bộ.
Rèn luyện trí não và chăm sóc thể chất hỗ trợ hồi phục chức năng não
Duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ hệ thần kinh hồi phục sau những đợt truyền hoá chất. Tập thể dục mức độ nhẹ đến vừa, chẳng hạn như đi bộ ngoài trời hoặc tập dưỡng sinh, giúp tăng cường tuần hoàn máu lên não và kích thích các yếu tố bảo vệ tế bào thần kinh. Đảm bảo giấc ngủ đủ từ 7 đến 8 tiếng mỗi đêm và tạo thói quen thư giãn trước khi ngủ giúp não bộ có thời gian thanh lọc các sản phẩm chuyển hoá có hại. Tham gia các hoạt động rèn luyện trí óc vừa sức như đọc sách báo, giải câu đố, nghe nhạc nhẹ hoặc trò chuyện cùng người thân sẽ giúp kích thích sự linh hoạt của các kết nối thần kinh, đồng thời giải toả căng thẳng tinh thần hiệu quả.
Lưu ý an toàn
Mọi thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa chuyên sâu. Người bệnh không được tự ý mua thuốc bổ não, thực phẩm chức năng hoặc ngừng dùng thuốc theo phác đồ mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Hãy luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về mọi biểu hiện bất thường của hệ thần kinh.
Tóm tắt
Suy giảm chức năng nhận thức và não bộ sau hoá trị là trải nghiệm có thật và thường gặp ở người bệnh ung thư. Việc chủ động nhận biết sớm, trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị và thực hiện các biện pháp hỗ trợ thích nghi hằng ngày sẽ giúp người bệnh từng bước cải thiện chất lượng sống và dần hồi phục chức năng trí não.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Hiện tượng chemo brain sau hoá trị là gì?
Chemo brain là thuật ngữ mô tả tình trạng suy giảm nhận thức tạm thời liên quan đến điều trị ung thư, bao gồm suy giảm trí nhớ ngắn hạn, khó tập trung và tốc độ xử lý thông tin chậm lại. Tình trạng này có thật và mang tính y khoa rõ ràng.
Tình trạng suy giảm trí nhớ sau hoá trị kéo dài bao lâu?
Thời gian kéo dài khác nhau ở từng cá nhân. Nhiều người nhận thấy các biểu hiện giảm dần sau khi kết thúc đợt hoá trị vài tháng, nhưng cũng có những trường hợp kéo dài từ một đến vài năm trước khi chức năng não bộ cải thiện ổn định.
Có nên tự ý mua thuốc bổ não để uống sau hoá trị không?
Người bệnh tuyệt đối không tự ý uống các loại thuốc bổ não hoặc thảo dược khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ điều trị ung thư, vì một số chất có thể tương tác bất lợi với phác đồ điều trị và gây hại cho gan thận.
Lối sống có giúp giảm bớt tình trạng sương mù não sau hoá trị không?
Chế độ ăn đủ chất, giàu chất chống oxy hoá, uống đủ nước, ngủ sâu giấc và tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ giúp cải thiện lưu thông máu não, hỗ trợ rất tốt cho tiến trình phục hồi nhận thức sau điều trị.
Khi nào người bệnh cần đi khám chuyên khoa vì suy giảm trí nhớ?
Khi sự đãng trí, mất tập trung ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt cá nhân, hoặc xuất hiện kèm đau đầu dữ dội, lú lẫn, yếu liệt chi hay co giật, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra ngay để loại trừ các biến chứng thần kinh khác.
