Tác dụng phụ khi xạ trị điều trị ung thư và những lưu ý chăm sóc
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Xạ trị là một trong những phương pháp nền tảng trong điều trị ung thư, sử dụng các hạt bức xạ ion hóa mang năng lượng cao nhằm phá hủy vật chất di truyền của tế bào ác tính và ngăn chặn chúng phân chia. Mặc dù công nghệ xạ trị hiện đại đã được tối ưu hóa nhằm định vị chính xác khối u, các tế bào lành xung quanh vẫn có thể chịu tác động nhất định, dẫn đến các tác dụng phụ không mong muốn.
Mức độ xuất hiện tác dụng phụ khi xạ trị phụ thuộc vào nhiều yếu tố như liều lượng bức xạ, vị trí cơ thể được chiếu tia, phương thức xạ trị cũng như thể trạng tổng thể của người bệnh. Hiểu rõ bản chất của các phản ứng này giúp người bệnh và người chăm sóc chuẩn bị tâm lý vững vàng, chủ động áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà và kịp thời thông báo cho bác sĩ điều trị khi cần thiết.
Tác dụng phụ khi xạ trị là gì?
Xạ trị hoạt động theo cơ chế phá vỡ chuỗi ADN của tế bào ung thư, làm giảm khả năng phân chia và khiến khối u thu nhỏ dần. Tuy nhiên, các mô lành có tốc độ tái tạo nhanh nằm trong hoặc gần trường chiếu xạ như biểu mô da, niêm mạc miệng, đường tiêu hóa hay tủy xương cũng có thể bị tổn thương tạm thời. Tác dụng phụ của xạ trị chủ yếu mang tính chất tại chỗ và tại vùng, tức là chỉ biểu hiện ở khu vực cơ thể tiếp nhận tia bức xạ, khác biệt đáng kể so với hóa trị vốn gây tác động toàn thân. Chúng được phân loại thành tác dụng phụ cấp tính xảy ra trong quá trình điều trị và tác dụng phụ mạn tính phát triển sau khi liệu trình đã hoàn tất.
Các tác dụng phụ cấp tính thường gặp trong quá trình xạ trị
Các tác dụng phụ cấp tính thường khởi phát trong những tuần đầu của đợt chiếu xạ và có xu hướng tăng dần về cuối liệu trình. Mệt mỏi toàn thân là biểu hiện phổ biến nhất do cơ thể phải tiêu hao năng lượng để phục hồi các tế bào lành bị tổn thương. Tại vùng da tiếp nhận tia xạ, người bệnh có thể gặp tình trạng viêm da do xạ trị với các mức độ như đỏ da, khô ráp, ngứa ngáy, bong vảy khô hoặc nặng hơn là bong vảy ướt. Ngoài ra, rụng tóc hoặc rụng lông cục bộ chỉ xuất hiện tại đúng vùng bị chiếu tia chứ không xảy ra trên toàn bộ cơ thể như hóa trị toàn thân. Hầu hết các phản ứng cấp tính này sẽ thuyên giảm dần sau khi kết thúc đợt điều trị vài tuần.
Tác dụng phụ phụ thuộc vào vị trí giải phẫu được chiếu xạ
Tia xạ tác động trực tiếp lên các mô nằm trong trường chiếu nên triệu chứng sẽ khác nhau tùy vị trí cơ thể. Khi xạ trị vùng đầu cổ, người bệnh thường bị khô miệng do giảm tiết nước bọt, viêm loét niêm mạc miệng, thay đổi vị giác, khó nuốt và khàn tiếng. Xạ trị vùng ngực có thể gây khó nuốt tạm thời do viêm thực quản, ho khan hoặc viêm phổi do bức xạ. Trường hợp xạ trị vùng bụng và vùng chậu, các tế bào niêm mạc đường tiêu hóa và tiết niệu dễ bị kích ứng, dẫn đến buồn nôn, tiêu chảy, đau quặn bụng, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc viêm bàng quang xuất huyết nhẹ. Việc xác định rõ vị trí chiếu xạ giúp bác sĩ chuẩn bị trước các biện pháp dự phòng phù hợp.
Tác dụng phụ muộn và biến chứng mạn tính sau xạ trị
Tác dụng phụ mạn tính là những biến đổi mô xuất hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm kể từ khi kết thúc đợt xạ trị, thường liên quan đến hiện tượng xơ hóa mô và tổn thương vi mạch máu. Người bệnh có thể gặp tình trạng xơ hóa da khiến vùng mô chiếu xạ trở nên cứng, kém đàn hồi hoặc sẫm màu vĩnh viễn. Ở vùng đầu cổ, chứng khô miệng mạn tính và sâu răng tiến triển nhanh có thể kéo dài nếu tuyến nước bọt bị ảnh hưởng nhiều. Tại vùng ngực và chậu, biến chứng muộn có thể bao gồm xơ hóa phổi, phù mạch bạch huyết, hẹp trực tràng hoặc rối loạn chức năng tình dục và tiểu tiện. Bác sĩ xạ trị luôn tính toán thể tích và liều chiếu xạ cẩn thận để giảm thiểu tối đa nguy cơ này.
Cách chăm sóc và giảm nhẹ tác dụng phụ cho người bệnh
Chăm sóc đúng cách đóng vai trò then chốt giúp người bệnh vượt qua đợt xạ trị thuận lợi. Đối với da vùng chiếu xạ, cần giữ sạch bằng nước ấm, lau khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm, tránh gãi cọ, mặc quần áo rộng rãi bằng chất liệu cotton và che chắn kỹ khỏi ánh nắng mặt trời. Không tự ý bôi bất kỳ loại thuốc mỡ, kem dưỡng ẩm hoặc lá cây nào lên vùng da này khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Về dinh dưỡng, người bệnh nên duy trì chế độ ăn giàu đạm, giàu năng lượng, chia thành nhiều bữa nhỏ, uống nhiều nước và nghỉ ngơi hợp lý. Nếu xuất hiện triệu chứng khô miệng hay viêm họng, việc súc miệng bằng nước muối sinh lý hàng ngày sẽ hỗ trợ làm dịu niêm mạc hiệu quả.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức sức khỏe và không thay thế cho chỉ định y khoa trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Mỗi phác đồ xạ trị và thể trạng người bệnh đều có đặc điểm riêng biệt, vì vậy người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc bôi da, thuốc uống giảm đau hoặc thay đổi chế độ dinh dưỡng mà không tham khảo ý kiến của nhân viên y tế phụ trách.
Tóm tắt
Tác dụng phụ khi xạ trị là phản ứng thường gặp trong hành trình điều trị ung thư nhưng phần lớn có thể được kiểm soát nếu chuẩn bị tốt. Việc hiểu rõ các phản ứng có thể xảy ra, chủ động chăm sóc bản thân và duy trì liên lạc thường xuyên với đội ngũ y tế sẽ giúp người bệnh giảm nhẹ khó chịu, bảo đảm liệu trình xạ trị diễn ra liên tục và an toàn.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Tác dụng phụ của xạ trị có tự hết sau khi kết thúc đợt điều trị không?
Phần lớn các tác dụng phụ cấp tính như mệt mỏi, đỏ rát da hoặc buồn nôn sẽ giảm dần và hết sau khi kết thúc xạ trị từ vài tuần đến vài tháng, tùy thuộc vào thể trạng và cơ quan tiếp nhận tia xạ.
Người bệnh đang xạ trị có được tắm rửa bình thường vùng da chiếu xạ không?
Tắm rửa bằng nước ấm nhẹ nhàng vẫn được khuyến khích, nhưng người bệnh cần tránh dùng xà phòng tẩy rửa mạnh, không chà xát vùng da chiếu xạ và không tự ý bôi kem dưỡng ẩm khi chưa có hướng dẫn y tế.
Người bệnh sau buổi xạ trị có cần cách ly với người nhà không?
Bản thân tia xạ ngoài không làm người bệnh bị nhiễm xạ hay gây nguy hiểm cho người thân xung quanh. Người bệnh hoàn toàn có thể sinh hoạt, trò chuyện và tiếp xúc bình thường với gia đình sau mỗi buổi điều trị.
Cần làm gì khi người bệnh xạ trị bị chán ăn và sụt cân?
Người bệnh nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày, ưu tiên thực phẩm mềm, dễ tiêu, giàu năng lượng và đạm, đồng thời uống đủ nước ấm để bù dịch và duy trì thể lực cho các đợt chiếu xạ tiếp theo.
Khi nào các phản ứng sau xạ trị cần được can thiệp y tế khẩn cấp?
Người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ điều trị khi sốt từ 38 độ C trở lên, da vùng chiếu xạ phồng rộp, lở loét, nôn ói liên tục không kiểm soát được, hoặc xuất hiện khó thở đột ngột.
