Tác dụng phụ thường gặp khi tiêm vắc xin ngừa cúm và cách theo dõi

Tác dụng phụ khi tiêm vắc xin ngừa cúm là gì?

Vắc xin ngừa cúm mùa hiện nay chủ yếu là vắc xin bất hoạt hoặc vắc xin tiểu đơn vị, chứa các kháng nguyên virus đã được xử lý để không còn khả năng gây bệnh cúm thật sự. Sau khi đưa vắc xin vào cơ thể, hệ thống miễn dịch sẽ nhận diện kháng nguyên lạ và kích hoạt các phản ứng phòng vệ ban đầu, bao gồm huy động bạch cầu và giải phóng các chất trung gian gây viêm. Quá trình này giúp cơ thể huấn luyện tế bào miễn dịch ghi nhớ và tạo ra kháng thể bảo vệ lâu dài trước virus cúm.

Chính quá trình kích hoạt miễn dịch tự nhiên đó dẫn đến các biểu hiện tại chỗ hoặc toàn thân mà người tiêm cảm nhận được dưới dạng tác dụng phụ. Đa số các phản ứng phụ đều thoáng qua, mức độ nhẹ và dự đoán trước được. Việc xuất hiện cảm giác ê ẩm hay sốt nhẹ không có nghĩa là người tiêm bị mắc bệnh cúm do vắc xin gây ra, mà là bằng chứng cho thấy cơ thể đang bước vào giai đoạn tạo đáp ứng miễn dịch tích cực.

Phản ứng tại vị trí tiêm thường gặp

Phản ứng tại vị trí tiêm là tác dụng phụ phổ biến nhất sau khi tiêm vắc xin ngừa cúm. Vị trí cơ delta ở bắp tay có thể xuất hiện cảm giác đau nhức, sưng nhẹ, ấm nóng hoặc hơi đỏ quanh vết kim đâm. Cảm giác đau thường bắt đầu sau vài giờ tiêm và có thể khiến người được tiêm hơi khó chịu khi cử động cánh tay. Đây là hiện tượng viêm khu trú bình thường khi mô cơ tiếp xúc với vắc xin và phản ứng với tá dược.

Để giảm cảm giác khó chịu tại chỗ tiêm, người tiêm có thể chườm mát bằng khăn sạch hoặc túi chườm lạnh trong khoảng 10 đến 15 phút mỗi lần. Cần giữ cho vùng da quanh vết tiêm luôn khô ráo và sạch sẽ, tránh xoa bóp mạnh, không gãi hay tự ý đắp các loại lá cây, chanh hoặc thuốc dân gian lên vết tiêm vì dễ gây kích ứng và nhiễm trùng da. Các dấu hiệu sưng đau này hầu hết sẽ giảm rõ rệt sau 24 đến 48 giờ.

Các phản ứng toàn thân ở mức độ nhẹ

Bên cạnh phản ứng tại chỗ, một số người có thể gặp các triệu chứng toàn thân nhẹ như sốt nhẹ dưới 38,5 độ C, ớn lạnh thoáng qua, mệt mỏi, đau đầu hoặc đau nhức các khớp và cơ bắp. Trẻ nhỏ sau tiêm cúm có thể quấy khóc nhẹ hoặc lười bú trong ngày đầu. Những biểu hiện này phản ánh sự hoạt động của các cytokine miễn dịch đang lưu hành trong cơ thể, không phải là bệnh cúm khởi phát và không lây truyền cho người xung quanh.

Khi gặp các phản ứng toàn thân nhẹ, người tiêm nên dành thời gian nghỉ ngơi, uống đủ nước, nước trái cây hoặc dung dịch điện giải để hỗ trợ cơ thể phục hồi. Mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát giúp tản nhiệt tốt hơn nếu bị sốt nhẹ. Nếu tình trạng sốt gây mệt mỏi nhiều hoặc đau nhức cơ gây khó ngủ, có thể tham khảo ý kiến nhân viên y tế để sử dụng thuốc hạ sốt giảm đau thông thường với liều lượng phù hợp theo lứa tuổi và cân nặng. Triệu chứng thường biến mất hoàn toàn sau một đến hai ngày.

Phản ứng dị ứng và biến chứng hiếm gặp

Dù vắc xin ngừa cúm có độ an toàn cao, một tỷ lệ rất nhỏ người tiêm vẫn có thể gặp phản ứng quá mẫn hoặc dị ứng. Dị ứng nhẹ có thể biểu hiện qua nổi mề đay, ngứa da toàn thân hoặc phát ban rải rác sau khi tiêm. Trường hợp nghiêm trọng hơn nhưng cực kỳ hiếm gặp là phản ứng phản vệ, có thể xuất hiện trong vòng vài phút đến vài giờ đầu sau tiêm với các biểu hiện như khó thở, thở rít, phù nề vùng mặt, môi, mí mắt, chóng mặt dữ dội, tụt huyết áp hoặc ngất xỉu.

Một tình trạng thần kinh hiếm gặp khác từng được ghi nhận trong y văn là hội chứng Guillain-Barre, biểu hiện bằng yếu cơ tiến triển hoặc tê bì bắt đầu từ hai chi dưới. Tuy nhiên, nguy cơ gặp các biến chứng nghiêm trọng này sau tiêm phòng cúm là rất thấp và thấp hơn nhiều so với nguy cơ gặp biến chứng viêm phổi hay suy hô hấp do chính virus cúm gây ra. Việc ở lại cơ sở tiêm chủng đủ 30 phút giúp kịp thời phát hiện và xử trí mọi phản ứng quá mẫn cấp tính.

Hướng dẫn theo dõi và chăm sóc an toàn sau tiêm

Quy trình theo dõi sau tiêm vắc xin ngừa cúm đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo đảm an toàn tiêm chủng. Ngay sau khi tiêm, người được tiêm cần lưu lại cơ sở y tế ít nhất 30 phút để nhân viên y tế theo dõi các phản ứng tức thì như phản vệ hay choáng váng. Khi về nhà, người thân hoặc bản thân người tiêm cần tiếp tục theo dõi sát sức khỏe trong vòng 24 đến 48 giờ tiếp theo, chú ý đến thân nhiệt, nhịp thở, tình trạng da và mức độ tỉnh táo.

Chế độ dinh dưỡng sau tiêm nên ưu tiên các món ăn mềm, dễ tiêu, giàu vitamin và khoáng chất để nâng cao thể trạng. Hạn chế sử dụng rượu bia, chất kích thích hoặc vận động thể lực quá sức trong ngày đầu sau tiêm. Cần chuẩn bị sẵn nhiệt kế đo thân nhiệt tại nhà và số điện thoại liên hệ của cơ sở y tế để được tư vấn khi cần thiết, không tự ý dùng các loại thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Lưu ý an toàn

Cần đến ngay cơ sở y tế hoặc bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, thở khò khè, sưng phù môi, mặt, lưỡi, nổi mày đay lan nhanh, co giật, lơ mơ hoặc vết tiêm sưng to, tấy đỏ lan rộng và đau dữ dội kéo dài trên ba ngày. Tuyệt đối không tự ý mua và dùng thuốc kháng sinh hoặc thuốc ức chế miễn dịch mà không có chỉ định của bác sĩ. Người có tiền sử dị ứng nặng với trứng hoặc thành phần vắc xin cần thông báo trước cho bác sĩ khám sàng lọc.

Tóm tắt

Tác dụng phụ sau khi tiêm vắc xin ngừa cúm đa số ở mức độ nhẹ, thoáng qua và phản ánh đáp ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể. Lợi ích phòng ngừa bệnh cúm và giảm thiểu nguy cơ biến chứng nặng nề vượt trội hơn rất nhiều so với những khó chịu tạm thời sau tiêm. Chủ động tiêm phòng cúm hàng năm kết hợp theo dõi đúng cách là biện pháp tối ưu để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.