Một số tác dụng phụ thường gặp của thuốc điều trị lao phổi và cách theo dõi

Tác dụng phụ của thuốc lao phổi là gì?

Phác đồ điều trị bệnh lao phổi chuẩn thường kết hợp cùng lúc bốn loại thuốc kháng sinh chủ lực gồm isoniazid, rifampicin, pyrazinamide và ethambutol trong giai đoạn tấn công, sau đó duy trì với hai hoặc ba loại thuốc trong giai đoạn củng cố. Việc phối hợp nhiều loại kháng sinh chuyên biệt là bắt buộc để tiêu diệt triệt để vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis và ngăn ngừa vi khuẩn đột biến kháng thuốc.

Do thuốc phải đi qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận trong thời gian dài, cơ thể có thể xuất hiện các phản ứng bất lợi ở nhiều mức độ khác nhau. Phần lớn các triệu chứng nhẹ xuất hiện trong vài tuần đầu và có xu hướng giảm dần khi cơ thể thích nghi. Việc phân biệt giữa phản ứng phụ lành tính và các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm đóng vai trò cốt lõi để người bệnh duy trì liệu trình mà không gây tổn hại cho các cơ quan nội tạng.

Các phản ứng phụ nhẹ thường gặp và dấu hiệu lành tính

Một trong những hiện tượng rất phổ biến khi uống thuốc rifampicin là nước tiểu, mồ hôi, nước bọt hoặc nước mắt chuyển sang màu đỏ cam hoặc đỏ gạch. Đây là đặc tính vật lý hoàn toàn vô hại của thuốc, không phải là tiểu ra máu và sẽ biến mất khi kết thúc đợt điều trị. Người bệnh cần biết trước điều này để tránh tâm lý lo lắng quá mức.

Bên cạnh đó, các rối loạn tiêu hóa nhẹ như cảm giác cồn cào vùng thượng vị, buồn nôn, chán ăn nhẹ hoặc phân lỏng thoáng qua cũng hay xảy ra sau khi uống thuốc. Để cải thiện tình trạng này, bác sĩ có thể hướng dẫn điều chỉnh thời điểm uống thuốc hoặc dùng kèm một bữa ăn nhẹ không chứa quá nhiều chất béo, miễn là không làm giảm đáng kể khả năng hấp thu của thuốc kháng lao. Đau nhức cơ bắp nhẹ hay mệt mỏi sau khi dùng thuốc cũng là những biểu hiện thường tự thuyên giảm sau vài tuần.

Nguy cơ nhiễm độc gan và biểu hiện cảnh báo cần thăm khám

Độc tính trên tế bào gan là tác dụng phụ nghiêm trọng nhất cần được kiểm soát chặt chẽ khi sử dụng các thuốc kháng lao như isoniazid, rifampicin và pyrazinamide. Khi gan bị quá tải chuyển hóa hoặc phản ứng với thuốc, men gan có thể tăng cao và gây tổn thương nhu mô gan cấp tính nếu không được phát hiện sớm.

Những dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan bao gồm cảm giác chán ăn kéo dài, buồn nôn liên tục, nôn mửa, đau âm ỉ vùng hạ sườn phải và đặc biệt là vàng mắt, vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc. Ngay khi xuất hiện các triệu chứng này, người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ điều trị hoặc đến cơ sở y tế để được làm xét nghiệm định lượng men gan AST, ALT và chỉ số bilirubin toàn phần. Bác sĩ sẽ cân nhắc tạm ngừng một số loại thuốc hoặc điều chỉnh phác đồ phù hợp để bảo vệ chức năng gan.

Ảnh hưởng của thuốc lao lên hệ thần kinh, mắt và khớp

Hoạt chất isoniazid có thể gây rối loạn chuyển hóa vitamin B6 dẫn đến viêm dây thần kinh ngoại biên, biểu hiện qua cảm giác tê bì, châm chích như kiến bò hoặc bỏng rát ở đầu các ngón tay và ngón chân. Để phòng ngừa biến chứng này, người bệnh thường được bác sĩ chỉ định bổ sung pyridoxine cùng lúc với thuốc chống lao, đặc biệt là ở người cao tuổi, người suy dinh dưỡng hoặc có bệnh đái tháo đường đi kèm.

Ngoài ra, hoạt chất ethambutol có thể gây viêm thần kinh thị giác làm giảm thị lực, nhìn mờ hoặc rối loạn nhận biết màu sắc, đặc biệt là sắc đỏ và xanh lá cây. Trong khi đó, pyrazinamide có xu hướng làm giảm đào thải acid uric qua thận, dẫn đến tình trạng tăng acid uric máu và gây đau nhức các khớp cổ chân, đầu gối giống như cơn gút cấp. Nếu nhận thấy mắt nhìn mờ hoặc các khớp sưng đau rõ rệt, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ chuyên khoa để được kiểm tra thị lực và xét nghiệm máu.

Biện pháp theo dõi sức khỏe và xử trí an toàn trong quá trình dùng thuốc

Nguyên tắc quan trọng nhất trong điều trị bệnh lao phổi là người bệnh tuyệt đối không được tự ý giảm liều, ngưng thuốc từng đợt hay tự mua các loại thuốc khác để uống bù. Việc tự ngưng thuốc khi thấy khó chịu rất dễ dẫn đến thất bại điều trị và nguy hiểm hơn là phát triển thành chủng lao đa kháng thuốc vô cùng khó chữa.

Để kiểm soát an toàn, người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ theo hẹn của cơ sở điều trị lao. Các xét nghiệm máu kiểm tra chức năng gan, thận, công thức máu và xét nghiệm soi đờm định kỳ giúp nhân viên y tế theo dõi sát sao cả hiệu quả diệt khuẩn lẫn độ an toàn của phác đồ. Người bệnh nên ghi chép lại mọi biểu hiện bất thường về thời điểm xuất hiện và mức độ khó chịu để thông báo cho bác sĩ trong mỗi lần thăm khám. Đồng thời, cần tránh hoàn toàn việc uống rượu bia và hạn chế các thuốc gây độc cho gan chưa có ý kiến của bác sĩ.

Lưu ý an toàn

Thông tin về các tác dụng phụ của thuốc lao phổi mang tính chất tham khảo phổ quát và không thay thế cho chỉ định của bác sĩ điều trị trực tiếp. Mỗi người bệnh có cơ địa, tình trạng bệnh nền và mức độ đáp ứng thuốc khác nhau. Tuyệt đối không tự ý ngừng uống thuốc, không tự ý dùng thêm thuốc giải độc gan hay thuốc giảm đau khi chưa có ý kiến chuyên môn. Nếu xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như vàng da, nôn nhiều, khó thở, phát ban toàn thân hoặc nhìn mờ, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Các tác dụng phụ của thuốc lao phổi tuy có thể gây ra những khó chịu nhất định nhưng phần lớn đều kiểm soát được nếu người bệnh hiểu rõ và chủ động theo dõi. Việc giữ vững tinh thần hợp tác, tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ và thăm khám định kỳ là chìa khóa giúp người bệnh chiến thắng bệnh lao một cách an toàn và trọn vẹn.