Những tác dụng phụ của thuốc kháng sinh và cách xử trí

Tác dụng phụ của thuốc kháng sinh là gì?

Thuốc kháng sinh được chỉ định chuyên biệt nhằm ức chế sự phát triển hoặc tiêu diệt các chủng vi khuẩn gây bệnh trong cơ thể. Thuốc hoàn toàn không có tác dụng đối với các bệnh lý do virus như cảm cúm hay cảm lạnh thông thường. Trong quá trình lưu hành trong hệ tuần hoàn và tác động lên mô đích, kháng sinh có thể tương tác với các tế bào lành hoặc làm thay đổi hệ vi sinh vật tự nhiên vốn có của cơ thể, từ đó sinh ra tác dụng phụ.

Tác dụng phụ của thuốc kháng sinh rất đa dạng, phụ thuộc vào nhóm hoạt chất, liều lượng, thời gian sử dụng cũng như cơ địa và bệnh lý nền của từng cá nhân. Một số phản ứng thường mang tính tạm thời và tự biến mất sau khi kết thúc đợt điều trị. Tuy nhiên, cũng có những phản ứng bất lợi nghiêm trọng đòi hỏi phải điều chỉnh liều hoặc ngừng thuốc ngay lập tức dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.

Rối loạn tiêu hóa và mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột

Hệ tiêu hóa là cơ quan chịu ảnh hưởng trực tiếp và phổ biến nhất khi sử dụng thuốc kháng sinh đường uống. Kháng sinh phổ rộng khi đi vào đường tiêu hóa không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn tiêu diệt cả các vi khuẩn có lợi thường trú trong đường ruột, dẫn đến tình trạng loạn khuẩn ruột. Các triệu chứng thường gặp bao gồm buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng, đầy hơi khó tiêu và phổ biến nhất là tiêu chảy. Phần lớn các trường hợp rối loạn tiêu hóa ở mức độ nhẹ và có thể cải thiện khi người bệnh uống nhiều nước, ăn thức ăn lỏng dễ tiêu. Tuy nhiên, nếu tình trạng tiêu chảy diễn ra dữ dội, đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày, có lẫn chất nhầy hoặc máu kèm theo sốt cao, đây có thể là dấu hiệu của viêm đại tràng giả mạc do vi khuẩn Clostridioides difficile phát triển quá mức. Tình trạng này đòi hỏi người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ điều trị hoặc đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và can thiệp kịp thời, không tự ý tự điều trị tại nhà.

Phản ứng dị ứng trên da và nguy cơ sốc phản vệ nguy hiểm

Phản ứng quá mẫn hay dị ứng kháng sinh có thể xuất hiện từ mức độ nhẹ trên da đến phản vệ đe dọa tính mạng. Các nhóm kháng sinh thường ghi nhận tỷ lệ dị ứng cao gồm có penicillin, cephalosporin và sulfonamid. Biểu hiện nhẹ thường là nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy, phát ban dạng sởi hoặc nổi các nốt mề đay rải rác trên bề mặt cơ thể sau vài giờ hoặc vài ngày dùng thuốc. Ở mức độ nghiêm trọng hơn, người bệnh có thể rơi vào tình trạng phản vệ với các dấu hiệu nguy kịch như phù nề vùng mặt, sưng môi, nghẹn họng, thở khò khè, tụt huyết áp và mất tri giác. Đây là tình huống cấp cứu y khoa khẩn cấp, đòi hỏi phải đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức. Sau khi xảy ra phản ứng dị ứng, người bệnh cần ghi nhớ chính xác tên hoạt chất kháng sinh đã sử dụng để thông báo cho nhân viên y tế trong tất cả các lần khám bệnh tiếp theo nhằm tránh tái phơi nhiễm nguy hiểm.

Nguy cơ bùng phát nhiễm nấm thứ phát ở niêm mạc

Bên cạnh vi khuẩn có hại, hệ vi sinh vật tự nhiên trên cơ thể người bao gồm cả vi khuẩn và vi nấm cùng tồn tại ở trạng thái cân bằng sinh học. Khi thuốc kháng sinh ức chế mạnh mẽ quần thể vi khuẩn thường trú, các loại vi nấm cơ hội, đặc biệt là nấm men Candida albicans, sẽ nhanh chóng tăng sinh và gây nhiễm nấm thứ phát. Tình trạng này thường biểu hiện rõ rệt nhất tại niêm mạc khoang miệng và cơ quan sinh dục. Ở miệng, bệnh nhân có thể thấy các mảng trắng đục bám trên lưỡi, vòm họng gây cảm giác rát buốt, vướng víu và mất vị giác khi ăn uống. Ở phụ nữ, việc dùng kháng sinh kéo dài dễ dẫn đến viêm âm đạo do nấm, gây ngứa ngáy dữ dội vùng kín, đau rát khi đi tiểu và tiết khí hư vón cục màu trắng đục. Người bệnh khi gặp các dấu hiệu này cần trao đổi với bác sĩ để được chỉ định thuốc kháng nấm phù hợp, tuyệt đối không tự ý mua thêm thuốc kháng sinh khác để uống vì sẽ làm tình trạng bội nhiễm nấm trở nên trầm trọng hơn.

Tác động lên chức năng gan thận và các cơ quan chuyên biệt

Một số nhóm kháng sinh đặc thù có thể gây độc tính trên các cơ quan chuyển hóa và bài tiết như gan, thận hoặc hệ thần kinh nếu dùng không đúng chỉ định. Nhóm aminoglycosid và glycopeptid có nguy cơ gây suy giảm chức năng thận hoặc tổn thương dây thần kinh thính giác, gây ù tai và giảm thính lực nếu không được theo dõi nồng độ thuốc trong máu. Một số kháng sinh nhóm macrolid hoặc lincosamid có thể làm tăng men gan hoặc gây ứ mật. Nhóm fluoroquinolon có thể làm tăng nhạy cảm của da với ánh nắng mặt trời, gây cháy nắng nặng hoặc gây viêm gân gót chân. Ngoài ra, việc dùng đồng thời kháng sinh với các thuốc mạn tính như thuốc chống đông máu, thuốc tim mạch hay thuốc hạ huyết áp có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong cơ thể, dẫn đến các tương tác bất lợi nghiêm trọng. Do đó, việc theo dõi định kỳ chức năng gan thận qua các xét nghiệm máu và nước tiểu là cần thiết đối với những bệnh nhân phải điều trị kháng sinh kéo dài.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh, không dùng lại đơn thuốc cũ và không tự điều chỉnh liều lượng khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường nghi ngờ do tác dụng phụ của thuốc, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế để được xử trí an toàn.

Tóm tắt

Thuốc kháng sinh là nhóm dược phẩm thiết yếu giúp kiểm soát các bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm, nhưng việc dùng thuốc luôn tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện phản ứng ngoại ý. Người bệnh không nên quá lo sợ mà tự ý ngưng thuốc nửa chừng hoặc tự đổi liều, vì điều này làm tăng nguy cơ kháng thuốc. Khi cơ thể xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khác thường nào, hãy thông báo ngay với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ để được đánh giá và hướng dẫn xử trí thích hợp.