Tác dụng phụ của liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư

Tác dụng phụ của liệu pháp miễn dịch là gì?

Liệu pháp miễn dịch trong điều trị ung thư sử dụng các chất ức chế điểm kiểm soát miễn dịch nhằm dỡ bỏ các rào cản sinh học, giải phóng khả năng tiêu diệt khối u của tế bào T. Quá trình kích hoạt mạnh mẽ này làm suy giảm khả năng tự dung nạp, dẫn tới việc các tế bào miễn dịch tấn công vào tế bào lành tại nhiều cơ quan như da, ruột, phổi, gan và các tuyến nội tiết. Các phản ứng phụ có thể xuất hiện sớm ngay trong những chu kỳ đầu tiên, sau nhiều tháng dùng thuốc hoặc thậm chí khởi phát sau khi đã kết thúc toàn bộ liệu trình điều trị. Mức độ ảnh hưởng dao động từ mệt mỏi nhẹ, ngứa ngáy ngoài da đến các đợt viêm cấp tính nguy hiểm đe dọa tính mạng. Đa số các biến cố bất lợi này có thể kiểm soát hiệu quả nếu được bác sĩ chuyên khoa phát hiện sớm và can thiệp kịp thời bằng phác đồ phù hợp.

Các cơ quan thường chịu ảnh hưởng bởi phản ứng miễn dịch

Tác dụng phụ liên quan đến miễn dịch có thể biểu hiện ở hầu hết các cơ quan trong cơ thể với triệu chứng đa dạng:

Ở bề mặt da, tổn thương thường xuất hiện dưới dạng phát ban dát sẩn, ngứa ngáy, khô ráp hoặc mất sắc tố từng mảng. Tại đường tiêu hóa, viêm đại tràng miễn dịch dẫn tới những đợt đau quặn bụng dưới, đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày, đôi khi kèm nhầy máu.

Tại hệ hô hấp, tình trạng viêm phổi kẽ gây ho khan kéo dài, tức ngực và hụt hơi rõ rệt khi gắng sức. Các tổn thương nội tiết như viêm tuyến giáp, suy tuyến thượng thận hay viêm tuyến yên thường diễn tiến thầm lặng với cảm giác mệt mỏi kiệt sức, sụt cân, ớn lạnh hoặc tụt huyết áp. Ngoài ra, viêm gan do thuốc cũng là biến cố thường gặp, phần lớn được phát hiện gián tiếp khi nồng độ men gan tăng cao qua xét nghiệm máu định kỳ.

Thời điểm khởi phát và các mức độ nghiêm trọng thường gặp

Các phản ứng bất lợi không xuất hiện đồng loạt mà thường diễn tiến theo từng giai đoạn điều trị. Ban da và cảm giác ngứa ngáy có xu hướng khởi phát sớm nhất, thường rơi vào khoảng tuần thứ 2 đến tuần thứ 4 sau mũi truyền đầu tiên. Tình trạng viêm ruột, tiêu chảy hay tổn thương gan thường bùng phát muộn hơn, tập trung quanh tuần thứ 6 đến tuần thứ 12.

Rối loạn chức năng tuyến giáp hay tuyến yên có thể hình thành âm thầm sau vài tháng và kéo dài ngay cả khi người bệnh đã kết thúc liệu trình dùng thuốc. Theo thang phân loại độc tính y khoa, biến cố miễn dịch được chia từ độ 1 đến độ 4. Các phản ứng từ độ 3 trở lên với triệu chứng viêm cấp tính, suy giảm chức năng cơ quan đòi hỏi người bệnh phải nhập viện điều trị nội trú để can thiệp kịp thời, hạn chế biến chứng nguy hiểm.

Nguyên tắc y khoa trong theo dõi và xử trí tác dụng phụ

Việc kiểm soát độc tính miễn dịch tập trung vào hạ thấp phản ứng viêm tự miễn mà không làm triệt tiêu khả năng ức chế khối u. Trước mỗi chu kỳ truyền thuốc, bác sĩ luôn chỉ định xét nghiệm công thức máu, đánh giá chức năng gan thận và nồng độ hormone nội tiết nhằm phát hiện sớm tổn thương tiềm ẩn. Bệnh nhân cần trao đổi trung thực mọi thay đổi của cơ thể, tránh tự ý sử dụng kháng sinh hay thuốc giảm đau chống viêm tại nhà.

Khi phản ứng viêm tiến triển từ mức độ trung bình trở lên, nguyên tắc điều trị là tạm hoãn đợt truyền miễn dịch và sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, chủ yếu là corticosteroid đường uống hoặc tiêm truyền. Bác sĩ chuyên khoa sẽ giảm dần liều thuốc trong nhiều tuần theo đáp ứng lâm sàng để ngừa nguy cơ tái bùng phát viêm cơ quan.

Theo dõi triệu chứng và chăm sóc an toàn tại nhà

Người bệnh nên duy trì nhật ký theo dõi hàng ngày về thân nhiệt, số lần đi tiêu, tính chất phân và mức độ thở gắng sức để báo cáo đầy đủ trong các buổi tái khám. Khẩu phần dinh dưỡng hàng ngày cần thanh đạm, mềm, dễ hấp thu, uống đủ nước và hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ để giảm gánh nặng tiêu hóa. Trường hợp da khô ngứa, người bệnh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ để chọn loại kem làm dịu lành tính, không chứa hoạt chất gây kích ứng.

Khi xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp như tiêu chảy trên 4 lần một ngày kèm đau quặn bụng, khó thở cấp tính, sốt cao, vàng da vàng mắt hoặc đau đầu dữ dội kèm nhìn mờ, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế chuyên khoa. Thăm khám kịp thời giúp kiểm soát tình trạng viêm trước khi chuyển biến thành suy đa tạng nguy hiểm.

Lưu ý an toàn

Người bệnh đang trong liệu trình miễn dịch tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc bôi da, thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh hoặc sản phẩm thảo dược khi chưa được bác sĩ phụ trách đồng ý. Một số triệu chứng như mệt mỏi hoặc đau nhức khớp có thể là dấu hiệu sớm của viêm tuyến yên hoặc suy thượng thận thay vì mệt mỏi do sinh hoạt. Luôn mang theo sổ tay điều trị ung thư khi thăm khám tại các chuyên khoa khác để nhân viên y tế nắm rõ tiền sử dùng thuốc.

Tóm tắt

Liệu pháp miễn dịch mở ra cơ hội kiểm soát ung thư hiệu quả nhưng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và nhân viên y tế để phát hiện sớm các phản ứng bất lợi. Việc theo dõi sát các biến đổi của cơ thể, tuân thủ lịch tái khám định kỳ và trao đổi trung thực mọi biểu hiện bất thường với bác sĩ ung bướu là giải pháp then chốt giúp quá trình điều trị diễn ra an toàn.