Tác dụng phụ của hóa trị ung thư và những lưu ý chăm sóc người bệnh

Tác dụng phụ của hóa trị là gì?

Hóa trị liệu là biện pháp sử dụng các thuốc gây độc tế bào để ngăn chặn sự nhân lên của khối u ác tính. Cơ chế này đồng thời tác động lên các mô bình thường có chu kỳ tái tạo nhanh như tủy xương, nang tóc và lớp niêm mạc lót toàn bộ ống tiêu hóa. Do đó, các tác dụng phụ phát sinh là hệ quả không thể tránh khỏi của quá trình điều trị.

Các phản ứng bất lợi có thể xuất hiện sớm ngay trong những giờ đầu truyền thuốc, kéo dài vài ngày sau đợt điều trị hoặc phát triển âm thầm theo thời gian. Mặc dù gây ra nhiều mệt mỏi và xáo trộn trong sinh hoạt thường nhật, phần lớn các triệu chứng khó chịu này sẽ thuyên giảm dần sau khi kết thúc đợt truyền hóa chất. Hiểu rõ bản chất từng phản ứng giúp người bệnh giảm bớt lo âu và chủ động phối hợp cùng bác sĩ ung bướu để kiểm soát tốt nhất các triệu chứng.

Tình trạng mệt mỏi kéo dài và suy nhược cơ thể

Mệt mỏi là một trong những phản ứng thường gặp nhất ở bệnh nhân điều trị ung thư bằng hóa chất. Cảm giác kiệt sức này thường không biến mất hoàn toàn ngay cả khi người bệnh đã nghỉ ngơi đầy đủ. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tác động của thuốc lên quá trình phân chia tế bào, tình trạng thiếu máu do tủy xương giảm sản xuất hồng cầu, kèm theo lo âu căng thẳng và dinh dưỡng kém.

Để cải thiện tình trạng này, người bệnh nên phân bổ thời gian nghỉ ngơi hợp lý xen kẽ các hoạt động nhẹ nhàng như đi bộ ngắn trong phòng. Gia đình nên hỗ trợ bệnh nhân trong các sinh hoạt thường ngày, đồng thời bổ sung thực phẩm giàu dinh dưỡng, dễ hấp thu để cơ thể dần tái tạo năng lượng.

Rối loạn chức năng tiêu hóa và cảm giác buồn nôn

Hóa chất điều trị có thể kích thích trung tâm gây nôn ở não bộ và làm tổn thương tạm thời lớp niêm mạc lót trong đường tiêu hóa. Điều này dẫn đến các biểu hiện như cảm giác buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, thay đổi vị giác, miệng khô hoặc xuất hiện các vết loét niêm mạc miệng. Bên cạnh đó, người bệnh cũng có thể gặp phải tình trạng tiêu chảy hoặc táo bón thất thường.

Chế độ ăn uống trong giai đoạn này cần được điều chỉnh linh hoạt. Người bệnh nên chia nhỏ khẩu phần thành 5 đến 6 bữa trong ngày, ưu tiên thức ăn mềm, lỏng, nguội và ít mùi vị đậm. Chăm sóc vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hàng ngày giúp hạn chế loét miệng và phòng ngừa nhiễm khuẩn vùng họng hầu.

Suy giảm miễn dịch và tăng nguy cơ nhiễm trùng

Thuốc hóa trị có thể ức chế hoạt động sinh máu của tủy xương, làm sụt giảm nghiêm trọng số lượng bạch cầu, đặc biệt là bạch cầu trung tính. Khi hàng rào phòng thủ tự nhiên bị suy yếu, cơ thể rất dễ bị vi khuẩn, virus và vi nấm tấn công, biến những đợt nhiễm trùng thông thường thành tình trạng nhiễm trùng huyết nguy hiểm.

Trong suốt quá trình điều trị, việc giữ vệ sinh thân thể và môi trường sống là ưu tiên hàng đầu. Người bệnh cần rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi ra ngoài, hạn chế tiếp xúc với người đang mắc các bệnh truyền nhiễm và ăn chín uống sôi tuyệt đối. Mọi biểu hiện sốt, ớn lạnh hay đau họng đều cần được thông báo ngay cho bác sĩ điều trị để can thiệp kịp thời.

Rụng tóc cùng các thay đổi ở da và móng

Hóa trị tác động lên các tế bào có tốc độ phân chia nhanh trong cơ thể, trong đó có các tế bào mầm nang tóc. Do đó, người bệnh thường bắt đầu rụng tóc sau vài tuần điều trị, có thể rụng từ từ hoặc từng mảng, thậm chí rụng lông mày, lông mi và lông toàn thân. Ngoài ra, làn da có thể trở nên khô ráp, nhạy cảm với ánh nắng, ngứa ngáy hoặc sạm màu, móng tay và móng chân dễ giòn gãy, đổi màu vàng nâu.

Tình trạng rụng tóc gây ảnh hưởng lớn đến tâm lý nhưng phần lớn tóc sẽ mọc lại sau khi kết thúc liệu trình. Trong giai đoạn này, người bệnh nên sử dụng dầu gội dịu nhẹ, dùng mũ mềm hoặc tóc giả để giữ ấm và tự tin hơn. Chăm sóc da bằng kem dưỡng ẩm lành tính và thoa kem chống nắng khi ra ngoài sẽ giúp bảo vệ làn da nhạy cảm.

Ảnh hưởng đến hệ thần kinh ngoại biên và giấc ngủ

Một số nhóm hóa chất có thể gây độc tính lên các dây thần kinh ngoại biên, dẫn đến hiện tượng tê bì, châm chích như kiến bò hoặc mất cảm giác ở đầu ngón tay và ngón chân. Tình trạng này khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc cầm nắm đồ vật, cài cúc áo hoặc giữ thăng bằng khi đi lại. Ngoài ra, sự căng thẳng về mặt tâm lý kết hợp cùng tác động của thuốc có thể gây mất ngủ, ngủ chập chờn hoặc thay đổi tâm trạng thất thường.

Khi gặp phải các biểu hiện tê bì, người bệnh cần cẩn trọng để tránh bỏng khi tắm nước nóng hoặc chấn thương do trượt ngã. Việc chia sẻ cởi mở với bác sĩ điều trị về mức độ tê bì sẽ giúp bác sĩ cân nhắc điều chỉnh liều thuốc hoặc phối hợp các biện pháp hỗ trợ bảo vệ thần kinh phù hợp.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế cho chỉ định hoặc tư vấn y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc bổ, thảo dược, thực phẩm chức năng hoặc tự ý thay đổi phác đồ mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị ung bướu. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế chuyên khoa để được hướng dẫn xử trí an toàn.

Tóm tắt

Tác dụng phụ của hóa trị là một phần khó khăn trong quá trình điều trị ung thư nhưng phần lớn có thể được kiểm soát nếu người bệnh và gia đình phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế. Việc trang bị kiến thức đúng, chuẩn bị tâm lý và chăm sóc dinh dưỡng chu đáo sẽ giúp người bệnh vượt qua liệu trình một cách an toàn và nhẹ nhàng hơn.