Tìm hiểu về virus varicella zoster và các bệnh lý thường gặp

Virus varicella zoster là gì?

Virus varicella zoster, viết tắt là VZV và còn được định danh là herpesvirus 3 ở người, là một loại virus chứa vật chất di truyền DNA chuỗi đôi thuộc phân họ alphaherpesvirinae. Điểm đặc trưng sinh học nổi bật của loại virus này là tính hướng thần kinh và hướng biểu bì cao, nghĩa là chúng có ái lực đặc biệt với các tế bào biểu mô da và các tế bào thần kinh cảm giác.

Sau khi xâm nhập vào cơ thể người, virus varicella zoster không bị đào thải hoàn toàn kể cả khi các triệu chứng ban đầu đã biến mất. Chúng có khả năng ẩn náu vô thời hạn trong các hạch rễ lưng của tủy sống và hạch thần kinh sọ não dưới dạng tiềm sinh. Nhờ cơ chế này, virus có thể tồn tại âm thầm trong nhiều năm mà không gây hại cho đến khi gặp điều kiện thuận lợi để thức giấc, tạo nên hai hình thái bệnh học hoàn toàn khác nhau trên cùng một cá thể qua các giai đoạn cuộc đời.

Đường lây truyền và cơ chế hoạt động của virus varicella zoster

Virus varicella zoster có khả năng lây lan rất nhanh trong cộng đồng, chủ yếu thông qua hai con đường chính. Con đường thứ nhất là qua đường hô hấp, khi người lành hít phải các giọt bắn li ti chứa virus do người bệnh ho, hắt hơi hoặc trò chuyện phát tán vào không khí. Con đường thứ hai là tiếp xúc trực tiếp với chất dịch tiết ra từ các bọng nước trên da của người đang mắc bệnh thủy đậu hoặc tổn thương hở của người bị zona thần kinh.

Sau khi xâm nhập qua niêm mạc đường hô hấp trên hoặc kết mạc mắt, virus nhân lên tại các hạch bạch huyết vùng, sau đó đi vào máu gây ra tình trạng nhiễm virus huyết nguyên phát. Từ dòng máu, virus di chuyển đến da và niêm mạc, hình thành nên các tổn thương bóng nước đặc trưng của bệnh thủy đậu.

Điểm đặc biệt trong vòng đời của virus varicella zoster là khả năng thiết lập trạng thái nhiễm trùng tiềm tàng suốt đời. Sau đợt nhiễm trùng ban đầu, virus men theo các sợi thần kinh cảm giác để đi ngược về trú ngụ tại hạch rễ sau của tủy sống và hạch thần kinh sọ não. Tại đây, virus tồn tại ở dạng ngủ đông, không nhân lên và không gây triệu chứng nhờ sự kiểm soát của hệ thống miễn dịch tế bào của cơ thể vật chủ.

Bệnh thủy đậu do nhiễm virus varicella zoster nguyên phát

Thủy đậu là bệnh lý nhiễm trùng cấp tính xảy ra khi cơ thể tiếp xúc lần đầu tiên với virus varicella zoster. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến nhất ở trẻ em trong độ tuổi đi học và thanh thiếu niên chưa có miễn dịch bảo vệ.

Giai đoạn đầu của bệnh thường biểu hiện bằng các triệu chứng toàn thân không đặc hiệu như sốt nhẹ, mệt mỏi, chán ăn, đau nhức cơ và nhức đầu. Sau đó, các nốt ban đỏ dạng sẩn nhanh chóng xuất hiện trên thân mình rồi lan dần ra mặt, da đầu và các chi. Trong vòng vài ngày, các nốt ban này phát triển thành bọng nước mỏng chứa dịch trong, rất dễ vỡ và gây ngứa ngáy dữ dội, sau đó dịch đục dần và đóng vảy tiết.

Mặc dù phần lớn các trường hợp thủy đậu đều diễn tiến lành tính và tự khỏi trong vòng hai tuần, bệnh vẫn có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng. Các biến chứng thường gặp bao gồm bội nhiễm vi khuẩn trên da tạo thành viêm mô tế bào, sẹo lõm vĩnh viễn, viêm phổi do virus varicella zoster, viêm màng não hoặc viêm não. Nguy cơ biến chứng thường tăng cao hơn ở người lớn, trẻ sơ sinh, phụ nữ đang mang thai và những người có hệ miễn dịch bị suy giảm.

Bệnh zona thần kinh do virus varicella zoster tái hoạt động

Zona thần kinh, còn gọi là bệnh giời leo trong dân gian, là kết quả của sự tái hoạt động của virus varicella zoster sau nhiều năm hoặc nhiều thập kỷ tiềm ẩn trong hạch thần kinh. Tình trạng này thường xảy ra khi hệ miễn dịch của cơ thể bị suy giảm do tuổi tác cao, căng thẳng kéo dài, mắc các bệnh lý mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.

Khác với thủy đậu biểu hiện rải rác toàn thân, tổn thương của zona thần kinh thường khu trú theo dải da tương ứng với đường phân bố của dây thần kinh cảm giác bị tổn thương và hầu như chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể. Trước khi tổn thương da bộc lộ, người bệnh thường có cảm giác đau rát, châm chích, ngứa ngáy hoặc tăng cảm giác da tại vùng sắp phát bệnh. Sau vài ngày, các mảng hồng ban xuất hiện kèm theo chùm bọng nước căng mọc san sát nhau dọc theo đường đi của dây thần kinh.

Biến chứng phổ biến và gây phiền toái nhất của zona thần kinh là chứng đau thần kinh sau zona, khi cơn đau dữ dội vẫn tiếp tục kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng dù tổn thương da đã lành sẹo. Ngoài ra, nếu virus tái hoạt động ở các nhánh dây thần kinh sọ như dây thần kinh số năm hay số bảy, người bệnh có thể gặp biến chứng nguy hiểm như viêm kết mạc, viêm loét giác mạc gây suy giảm thị lực hoặc hội chứng liệt mặt ngoại biên.

Biện pháp phòng ngừa các bệnh do virus varicella zoster gây ra

Chủ động phòng ngừa là biện pháp hữu hiệu nhất nhằm giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và hạn chế các biến chứng do virus varicella zoster gây ra. Tiêm chủng vắc xin là phương pháp phòng bệnh đặc hiệu đã được chứng minh an toàn và mang lại hiệu quả bảo vệ lâu dài.

Hiện nay có hai nhóm vắc xin chính liên quan đến virus này. Nhóm thứ nhất là vắc xin ngừa thủy đậu dành cho trẻ em từ chín đến mười hai tháng tuổi trở lên và người lớn chưa từng mắc bệnh, giúp cơ thể tạo ra kháng thể bảo vệ ngăn ngừa đợt nhiễm nguyên phát. Nhóm thứ hai là vắc xin phòng ngừa zona thần kinh, thường được khuyến cáo cho người từ năm mươi tuổi trở lên hoặc người lớn có tình trạng suy giảm miễn dịch, nhằm ức chế sự bùng phát trở lại của virus tiềm ẩn và giảm đáng kể tỷ lệ mắc biến chứng đau thần kinh sau zona.

Bên cạnh giải pháp tiêm phòng, việc thực hiện các biện pháp vệ sinh dịch tễ thông thường cũng đóng vai trò quan trọng. Khi trong gia đình hoặc trường học có người mắc bệnh thủy đậu, cần cách ly người bệnh tại phòng riêng thoáng khí, hạn chế tiếp xúc gần với những người chưa có miễn dịch. Đồng thời, mọi người cần duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, khử khuẩn các vật dụng cá nhân và bề mặt tiếp xúc để ngăn chặn chuỗi lây truyền virus trong cộng đồng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất cung cấp kiến thức y khoa đại chúng và không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp từ nhân viên y tế. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng virus, thuốc giảm đau hoặc tự ý đắp các loại lá cây, bài thuốc dân gian lên vùng da bị bọng nước vì có thể gây nhiễm trùng lan rộng. Mọi phác đồ dùng thuốc cần có chỉ định của bác sĩ dựa trên thể trạng từng bệnh nhân.

Tóm tắt

Virus varicella zoster là tác nhân truyền nhiễm phổ biến gây ra hai diện bệnh điển hình là thủy đậu và zona thần kinh. Hiểu rõ phương thức lây lan, cơ chế ẩn náu của virus và chủ động tiêm ngừa vắc xin giúp giảm đáng kể gánh nặng bệnh tật. Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ, việc sớm liên hệ với bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm hoặc da liễu sẽ đảm bảo quá trình chăm sóc đạt hiệu quả cao nhất.