Tác dụng phụ ảnh hưởng đến dinh dưỡng trong điều trị ung thư và cách cải thiện

Dinh dưỡng trong điều trị ung thư là gì?

Tác dụng phụ liên quan đến dinh dưỡng trong điều trị ung thư là tập hợp các biểu hiện bất lợi phát sinh trong hoặc sau quá trình can thiệp y khoa, làm suy giảm khả năng ăn uống, tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất của cơ thể. Tùy thuộc vào vị trí khối u, giai đoạn bệnh và loại thuốc sử dụng, mỗi người bệnh có thể gặp phải những triệu chứng khác nhau với mức độ từ nhẹ đến nghiêm trọng.

Tình trạng suy dinh dưỡng và sụt cân không kiểm soát trong giai đoạn này có thể làm giảm khả năng dung nạp các đợt điều trị tiếp theo, gia tăng nguy cơ nhiễm trùng và kéo dài thời gian hồi phục. Do đó, việc theo dõi sát sao tình trạng dinh dưỡng được xem là một phần không thể tách rời trong kế hoạch chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân ung thư. Người bệnh và gia đình cần chủ động trao đổi với đội ngũ y tế để có các can thiệp kịp thời.

Chán ăn và sụt cân trong quá trình hóa xạ trị

Chán ăn là một trong những phản ứng phổ biến nhất ở bệnh nhân trải qua hóa trị hoặc xạ trị. Tình trạng này xuất phát từ sự thay đổi chuyển hóa do khối u kết hợp với tác động toàn thân của thuốc điều trị, khiến người bệnh mất cảm giác đói hoặc no rất nhanh. Khi lượng thức ăn nạp vào không đủ đáp ứng nhu cầu năng lượng cơ bản, cơ thể bắt đầu tiêu hao khối cơ và mỡ, dẫn đến suy kiệt và giảm khả năng đáp ứng với phác đồ. Để cải thiện, người bệnh nên chia nhỏ bữa ăn thành nhiều cữ trong ngày thay vì cố gắng ăn các bữa lớn. Chuẩn bị sẵn các món ăn nhẹ giàu dinh dưỡng như sữa hạt, sữa chua, súp hoặc cháo dinh dưỡng giúp việc bổ sung năng lượng trở nên thuận tiện hơn. Người chăm sóc nên tạo không khí thoải mái, tránh thúc ép tâm lý và khuyến khích người bệnh ăn vào những thời điểm cảm thấy dễ chịu nhất trong ngày.

Buồn nôn và nôn làm suy giảm khả năng dung nạp thức ăn

Cảm giác buồn nôn và nôn ói thường xuất hiện sau các đợt truyền hóa chất hoặc xạ trị vùng bụng, gây cản trở nghiêm trọng đến việc tiếp nhận thức ăn. Tình trạng này nếu không được kiểm soát tốt có thể gây mất nước, rối loạn điện giải và suy nhược nhanh chóng. Bên cạnh việc tuân thủ các thuốc chống nôn do bác sĩ chỉ định trước và sau truyền dịch, chế độ ăn uống cũng cần được điều chỉnh linh hoạt. Người bệnh nên ưu tiên thức ăn nguội hoặc ở nhiệt độ phòng vì thức ăn nóng thường tỏa mùi mạnh dễ kích thích phản xạ nôn. Các loại thực phẩm khô như bánh quy giòn, bánh mì nướng vào buổi sáng có thể giúp làm dịu dạ dày. Uống nước từng ngụm nhỏ giữa các bữa ăn thay vì uống nhiều trong lúc ăn cũng giúp hạn chế cảm giác đầy bụng khó chịu. Sau khi ăn, người bệnh nên ngồi nghỉ ngơi thư giãn, tránh nằm ngay.

Viêm loét niêm mạc miệng và khô miệng gây khó nuốt

Tổn thương niêm mạc miệng và họng là biến chứng thường gặp khi xạ trị vùng đầu cổ hoặc sử dụng một số phác đồ hóa trị liều cao. Lớp niêm mạc bị viêm đỏ, trợt loét khiến mỗi lần nhai nuốt đều gây đau rát dữ dội, đồng thời lượng nước bọt giảm sút làm miệng bị khô ráp. Điều này khiến người bệnh sợ ăn và dần bỏ bữa. Để giảm bớt đau đớn, thức ăn nên được chế biến ở dạng mềm, mịn, lỏng và nguội như súp xay nhuyễn, cháo loãng, sinh tố hoặc sữa. Cần tuyệt đối tránh các loại trái cây chua có tính axit cao, thức ăn cay nóng, mặn hoặc đồ ăn cứng giòn dễ cọ xát gây xước niêm mạc. Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng bằng bàn chải lông mềm và súc miệng thường xuyên bằng dung dịch nước muối sinh lý giúp giữ ẩm khoang miệng và ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.

Thay đổi vị giác và khứu giác làm giảm cảm giác ngon miệng

Hóa trị và xạ trị có thể làm tổn thương tạm thời các nụ vị giác trên lưỡi và thụ thể khứu giác, khiến người bệnh cảm nhận thức ăn bị nhạt nhẽo, đắng chát hoặc có mùi tanh của kim loại. Hiện tượng này làm mất đi sự hứng thú với việc ăn uống hàng ngày. Để khắc phục cảm giác vị giác kim loại, người bệnh có thể sử dụng thìa đũa bằng gỗ hoặc sứ thay vì đồ dùng kim loại, đồng thời nấu thức ăn trong các dụng cụ thủy tinh hoặc gốm. Nếu thịt đỏ tạo cảm giác khó chịu, có thể thay thế bằng các nguồn đạm khác như thịt gia cầm, cá, trứng, đậu phụ hoặc các chế phẩm từ sữa. Việc ướp thực phẩm với các loại thảo mộc tự nhiên thơm nhẹ như gừng, sả, quế hoặc nước ép hoa quả ngọt dịu cũng giúp tăng cường hương vị và kích thích vị giác một cách an toàn. Súc miệng sạch trước bữa ăn cũng là cách đơn giản giúp cảm nhận vị thức ăn tốt hơn.

Rối loạn chức năng tiêu hóa với triệu chứng tiêu chảy hoặc táo bón

Rối loạn tiêu hóa là hệ quả thường thấy do thuốc điều trị làm thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột và tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa. Tiêu chảy kéo dài làm cơ thể mất nước và khoáng chất, trong khi táo bón thường xuất hiện do tác dụng phụ của thuốc giảm đau, thuốc chống nôn hoặc do người bệnh ít vận động và uống thiếu nước. Đối với tiêu chảy, người bệnh cần bù nước và điện giải kịp thời, ăn thức ăn thanh đạm như cháo loãng, chuối, gạo trắng và hạn chế sữa chứa nhiều đường lactose hay đồ ăn nhiều dầu mỡ. Ngược lại, nếu gặp tình trạng táo bón, người bệnh nên tăng cường bổ sung chất xơ hòa tan từ rau củ mềm, trái cây chín và duy trì thói quen uống đủ nước ấm hàng ngày. Khi các rối loạn tiêu hóa diễn biến phức tạp, người bệnh cần thông báo sớm cho bác sĩ để được hướng dẫn dùng thuốc điều hòa nhu động ruột phù hợp.

Lưu ý an toàn

Các biện pháp điều chỉnh bữa ăn chỉ mang tính chất hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng và không thay thế cho các chỉ định y khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc chống nôn, thuốc cầm tiêu chảy, thuốc nhuận tràng hoặc thảo dược truyền miệng mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Mọi dấu hiệu sụt cân nhanh hoặc không thể ăn uống cần được thông báo kịp thời cho nhân viên y tế.

Tóm tắt

Dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ người bệnh vượt qua các đợt điều trị ung thư. Việc nhận biết sớm và chủ động giảm nhẹ các tác dụng phụ tiêu hóa giúp duy trì thể lực và hạn chế gián đoạn phác đồ. Người bệnh và gia đình nên duy trì liên lạc thường xuyên với bác sĩ điều trị để xây dựng chế độ chăm sóc phù hợp nhất.