Sỏi niệu đạo: Nguyên nhân hình thành, dấu hiệu và cách xử trí

Sỏi niệu đạo là gì?

Sỏi niệu đạo là bệnh lý xảy ra khi một khối kết thạch khoáng chất nằm mắc kẹt trong lòng niệu đạo, làm bít tắc một phần hoặc hoàn toàn đường thoát nước tiểu. Niệu đạo là cấu trúc ống dẫn đảm nhận nhiệm vụ đưa nước tiểu từ bàng quang ra ngoài cơ thể, đồng thời ở nam giới còn dẫn tinh dịch.

Do cấu trúc giải phẫu của nam giới có niệu đạo dài khoảng 18 đến 20 cm với các đoạn cong và hẹp sinh lý, sỏi niệu đạo phổ biến ở nam giới hơn rất nhiều so với nữ giới, nơi niệu đạo chỉ dài khoảng 3 đến 4 cm và có độ co giãn tốt. Tình trạng sỏi kẹt tại đây thường là một đợt cấp tính đòi hỏi can thiệp y khoa để khơi thông bế tắc, phòng ngừa nhiễm khuẩn ngược dòng lên thận và hạn chế tổn thương cấu trúc niêm mạc ống dẫn tiểu.

Nguồn gốc hình thành và các yếu tố gây kẹt sỏi niệu đạo

Phần lớn sỏi niệu đạo không tự hình thành tại chỗ mà có nguồn gốc từ hệ tiết niệu phía trên như sỏi thận hoặc sỏi bàng quang di chuyển xuống. Khi viên sỏi rơi vào niệu đạo, kích thước viên sỏi lớn hơn khẩu kính ống dẫn hoặc gặp các đoạn hẹp sinh lý sẽ dẫn đến tình trạng mắc kẹt.

Một số trường hợp sỏi có thể hình thành nguyên phát ngay tại niệu đạo do các tổn thương giải phẫu từ trước. Điển hình là tình trạng túi thừa niệu đạo, hẹp niệu đạo do di chứng viêm nhiễm hoặc chấn thương vùng chậu. Dòng nước tiểu bị ứ trệ tại các hốc lõm này tạo điều kiện cho muối khoáng lắng đọng, kết tinh và tích tụ dần thành khối sỏi. Ngoài ra, việc đặt ống thông tiểu kéo dài cũng có thể trở thành dị vật kích thích hình thành sỏi cục bộ.

Triệu chứng nhận biết sỏi niệu đạo kẹt đường tiểu

Dấu hiệu điển hình nhất của sỏi niệu đạo là tình trạng rối loạn tiểu tiện xuất hiện đột ngột. Người bệnh thường cảm thấy dòng nước tiểu đang chảy bỗng dưng tắc nghẽn, tia tiểu yếu, ngắt quãng hoặc chẻ đôi kèm theo cảm giác buốt rát dữ dội. Trong trường hợp viên sỏi bít kín hoàn toàn lòng ống, tình trạng bí tiểu cấp tính sẽ xảy ra khiến bàng quang căng trướng và đau tức hạ vị.

Bên cạnh rối loạn bài xuất nước tiểu, bệnh nhân thường bị đau nhói dọc theo đường đi của niệu đạo. Ở nam giới, cơn đau lan dọc thân dương vật, quy đầu hoặc vùng đáy chậu; ở nữ giới, đau tập trung tại âm hộ. Khi viên sỏi cọ xát gây xước rách lớp niêm mạc, nước tiểu có thể lẫn máu tươi hoặc người bệnh thấy vài giọt máu rỉ ra ở lỗ tiểu ngoài. Nếu có tình trạng nhiễm khuẩn phối hợp, nước tiểu có thể đục và có mùi hôi.

Quy trình chẩn đoán sỏi niệu đạo tại cơ sở y tế

Khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, bác sĩ chuyên khoa ngoại tiết niệu sẽ thăm khám lâm sàng và chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp. Đối với đoạn niệu đạo trước ở nam giới, bác sĩ có thể sờ thấy viên sỏi cứng chắc nằm dọc thân dương vật. Thăm khám trực tràng giúp đánh giá tình trạng niệu đạo sau và tuyến tiền liệt.

Chụp X-quang hệ tiết niệu không chuẩn bị và chụp niệu đạo cản quang giúp xác định chính xác vị trí, số lượng và kích thước của khối sỏi cản quang. Siêu âm bàng quang và vùng chậu hỗ trợ đánh giá mức độ ứ nước, tình trạng thành bàng quang cũng như tìm kiếm các sỏi phối hợp ở đường tiết niệu trên. Nội soi niệu đạo bàng quang là công cụ trực quan vừa giúp xác định tổn thương niêm mạc vừa có thể kết hợp xử lý trong quá trình thăm dò.

Các phương pháp xử trí và can thiệp sỏi niệu đạo

Mục tiêu của xử trí sỏi niệu đạo là giải phóng tắc nghẽn nhanh chóng, bảo tồn niêm mạc niệu đạo và giảm thiểu nguy cơ để lại sẹo hẹp. Lựa chọn can thiệp phụ thuộc vào vị trí viên sỏi nằm ở niệu đạo trước hay niệu đạo sau, kích thước khối sỏi và tình trạng cấp cứu của đường tiểu.

Đối với sỏi kẹt gần miệng sáo hoặc niệu đạo ngoài, bác sĩ có thể bôi trơn niệu đạo và dùng kẹp chuyên dụng nhẹ nhàng gắp sỏi ra ngoài. Nếu sỏi nằm ở niệu đạo sau, biện pháp thông dụng là đẩy ngược viên sỏi trở lại bàng quang bằng ống thông hoặc máy soi, sau đó thực hiện tán sỏi nội soi bằng sóng xung kích hoặc laser. Phẫu thuật mở mở niệu đạo lấy sỏi chỉ được cân nhắc khi sỏi có kích thước quá lớn, sỏi nằm trong túi thừa phức tạp hoặc các biện pháp can thiệp nội soi thất bại.

Biện pháp phòng ngừa sỏi tái phát và bảo vệ đường tiểu

Để ngăn ngừa sỏi niệu đạo tái phát, biện pháp quan trọng hàng đầu là phát hiện và điều trị triệt để các ổ sỏi ở thận và bàng quang. Người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày, giúp dòng nước tiểu luôn thông thoáng và cuốn trôi các tinh thể khoáng chất lắng cặn trước khi chúng kịp liên kết thành khối lớn.

Người có tiền sử sỏi tiết niệu cần điều chỉnh chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế tiêu thụ quá nhiều muối, giảm đạm động vật và thực phẩm chứa nhiều oxalate. Bên cạnh đó, việc điều trị dứt điểm các bệnh lý nhiễm khuẩn đường tiểu, viêm tuyến tiền liệt và can thiệp chỉnh sửa các đoạn hẹp niệu đạo là yếu tố cốt lõi giúp tái lập lưu thông tự nhiên cho dòng chảy nước tiểu. Định kỳ tái khám kiểm tra hệ tiết niệu giúp phát hiện sỏi sớm từ khi kích thước còn nhỏ.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không dùng que nhọn, ống thông hoặc bất kỳ dị vật nào để tự chọc, ngoáy vào lỗ tiểu nhằm đẩy hay gắp sỏi tại nhà vì có thể gây rách niệu đạo, thủng bàng quang và nhiễm trùng huyết nguy hiểm. Khi xuất hiện tình trạng bí tiểu hoàn toàn hoặc đau buốt dữ dội, cần đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại tiết niệu để được xử lý vô khuẩn. Mọi thông tin cung cấp mang tính tham khảo thường thức, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Tóm tắt

Sỏi niệu đạo là tình trạng tắc nghẽn đường tiểu dưới cần được thăm khám và xử trí y tế kịp thời. Việc nhận biết sớm cảm giác đau buốt, tiểu khó hoặc bí tiểu giúp người bệnh tiếp cận can thiệp đúng lúc, giảm thiểu rủi ro tổn thương hệ tiết niệu. Duy trì thói quen uống đủ nước và kiểm soát các bệnh lý sỏi thận hay sỏi bàng quang là nền tảng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.