Sỏi acid uric có cản quang không và cách phát hiện chính xác

Sỏi acid uric có cản quang không?

Sỏi acid uric chiếm khoảng bảy đến mười phần trăm trong tổng số các ca sỏi đường tiết niệu tại các cơ sở y tế. Về bản chất hóa học, tinh thể acid uric được cấu tạo chủ yếu từ các nguyên tố nhẹ như carbon, hydro, oxy và nitơ, có mật độ khối lượng tương tự với mô mềm xung quanh trong ổ bụng. Khác với sỏi canxi oxalat hay canxi phosphat chứa canxi có trọng lượng nguyên tử lớn dễ ngăn cản tia X tạo vệt trắng sáng, sỏi acid uric cho phép tia X đi xuyên qua gần như hoàn toàn.

Đặc tính không cản quang này khiến loại sỏi này còn được gọi trong y khoa là sỏi thấu quang. Tuy nhiên, nếu sỏi acid uric tồn tại lâu ngày trong bể thận hoặc bàng quang, các lớp muối canxi có thể lắng đọng bọc ngoài bề mặt tạo thành sỏi hỗn hợp. Khi đó, sỏi có thể hiển thị mờ nhạt hoặc cản quang từng phần, đòi hỏi bác sĩ phải phân tích kỹ lưỡng các xét nghiệm đi kèm để đưa ra kết luận chuẩn xác.

Vì sao sỏi acid uric không cản quang trên phim chụp thông thường

Khả năng cản quang của một cấu trúc trong cơ thể phụ thuộc chủ yếu vào số hiệu nguyên tử và mật độ phân tử của các chất cấu tạo nên nó. Khi chùm tia X chiếu qua cơ thể, những mô hoặc chất có chứa canxi hay kim loại nặng sẽ hấp thụ lượng bức xạ lớn hơn, để lại bóng mờ trắng đặc trưng trên phim chụp X-quang thường quy.

Ngược lại, tinh thể acid uric được tổng hợp từ chất chuyển hóa nhân purin, hoàn toàn không chứa thành phần canxi liên kết trong cấu trúc tinh thể nguyên chất. Do mật độ hấp thụ bức xạ của acid uric chỉ tương đương với dịch nước tiểu hoặc thành cơ của nhu mô thận, chùm tia X sẽ đâm xuyên qua viên sỏi mà không tạo ra bất kỳ độ tương phản rõ rệt nào. Chính vì hiện tượng thấu quang này, một viên sỏi acid uric kích thước lớn nằm trong đài bể thận hoặc niệu quản vẫn có thể hoàn toàn vô hình trên phim X-quang bụng không chuẩn bị. Bác sĩ lâm sàng luôn nắm rõ đặc tính này để tránh bỏ sót tổn thương khi người bệnh có triệu chứng đau quặn thận.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh giúp phát hiện sỏi acid uric

Mặc dù chụp X-quang hệ tiết niệu không chuẩn bị không thể ghi nhận sỏi acid uric, y học hiện đại có nhiều công cụ chẩn đoán hình ảnh thay thế với độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Siêu âm ổ bụng và hệ tiết niệu là phương pháp thăm dò đầu tay thường được chỉ định rộng rãi. Trên hình ảnh siêu âm, sỏi acid uric tạo ra nốt tăng âm kèm bóng cản âm phía sau rất rõ nét, đồng thời giúp phát hiện tình trạng ứ nước tại đài bể thận do tắc nghẽn.

Bên cạnh siêu âm, chụp cắt lớp vi tính không tiêm thuốc cản quang được xem là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán sỏi tiết niệu, bao gồm cả sỏi không cản quang. Kỹ thuật này phát hiện được hầu hết mọi viên sỏi với độ chính xác cao về kích thước, vị trí và đo lường tỷ trọng đơn vị Hounsfield, giúp phân biệt rõ sỏi acid uric với các loại sỏi canxi. Trong một số trường hợp chuyên sâu, chụp niệu đồ tĩnh mạch hoặc chụp cắt lớp vi tính hai mức năng lượng có thể được bác sĩ chuyên khoa sử dụng để đánh giá toàn diện chức năng bài xuất và thành phần sỏi.

Ý nghĩa của đặc tính không cản quang trong định hướng xử trí

Việc xác định một viên sỏi có bản chất thấu quang mang lại giá trị rất lớn trong việc định hướng theo dõi và chăm sóc y khoa. Không giống như sỏi canxi vốn rắn chắc và không thể hòa tan bằng thuốc, sỏi acid uric là loại sỏi đường tiết niệu hiếm hoi có khả năng đáp ứng tốt với các biện pháp điều trị nội khoa làm tan sỏi, còn gọi là phương pháp kiềm hóa nước tiểu.

Khi kết quả chụp cắt lớp vi tính xác định sỏi có tỷ trọng phù hợp với acid uric và xét nghiệm nước tiểu cho thấy pH toan tính liên tục, bác sĩ có thể xây dựng phác đồ kiềm hóa nước tiểu để duy trì pH trong khoảng thích hợp. Dưới sự kiểm soát của nhân viên y tế, việc điều chỉnh nồng độ acid uric và pH nước tiểu có thể giúp các tinh thể acid uric dần tan ra và bài xuất ra ngoài tự nhiên mà không cần can thiệp phẫu thuật xâm lấn, miễn là sỏi chưa gây tắc nghẽn nghiêm trọng hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu cấp tính.

Các biện pháp hỗ trợ kiểm soát nguy cơ lắng đọng sỏi acid uric

Để hạn chế sự hình thành và tái phát của các tinh thể acid uric trong hệ tiết niệu, việc kiểm soát chế độ sinh hoạt và ăn uống đóng vai trò then chốt. Người có cơ địa tăng acid uric máu hoặc tiền sử mắc bệnh gút cần chú ý duy trì lượng nước uống đầy đủ mỗi ngày, giúp làm loãng nước tiểu và giảm nồng độ bão hòa của tinh thể.

Bên cạnh thói quen uống nước, việc điều chỉnh khẩu phần ăn hàng ngày cũng giúp giảm gánh nặng chuyển hóa cho thận. Nên hạn chế các nhóm thực phẩm giàu nhân purin như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và bia rượu. Đồng thời, tăng cường bổ sung rau xanh, các loại củ quả tươi có tính kiềm hóa tự nhiên và kiểm soát cân nặng hợp lý. Mọi thay đổi về chế độ dinh dưỡng hoặc sử dụng các hoạt chất hỗ trợ cần được trao đổi cụ thể với bác sĩ điều trị để đảm bảo phù hợp với thể trạng cá nhân.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích phổ biến kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp tại cơ sở y tế. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các thuốc kiềm hóa nước tiểu, thuốc hạ acid uric hoặc tự chẩn đoán bệnh dựa trên phim chụp X-quang cá nhân. Việc sử dụng thuốc sai chỉ định có thể gây mất cân bằng kiềm toan hoặc tạo điều kiện cho sỏi canxi phosphat lắng đọng. Mọi phác đồ dùng thuốc và can thiệp loại bỏ sỏi cần có chỉ định, giám sát chuyên môn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa thận tiết niệu.

Tóm tắt

Tóm lại, sỏi acid uric là dạng sỏi không cản quang nên không thể phát hiện thông qua phim chụp X-quang thông thường. Để chẩn đoán chính xác và lựa chọn giải pháp điều trị hiệu quả, người bệnh khi có triệu chứng nghi ngờ cần đến bệnh viện thực hiện siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.