Sơ cứu tai biến mạch máu não đúng cách, khoa học giúp giảm di chứng

Sơ cứu tai biến mạch máu não là gì?

Tai biến mạch máu não, hay còn gọi là đột quỵ não, là hội chứng tổn thương chức năng thần kinh xảy ra đột ngột do nguyên nhân mạch máu. Tình trạng này gồm hai thể chính là nhồi máu não do tắc nghẽn động mạch và xuất huyết não do mạch máu bị vỡ khiến máu tràn vào nhu mô não. Khi tuần hoàn não bị đình trệ, các tế bào thần kinh thiếu hụt oxy và glucose nghiêm trọng, dẫn đến hoại tử nhanh chóng chỉ sau vài phút. Mục tiêu cốt lõi của sơ cứu ban đầu không phải là điều trị triệt căn bệnh lý tại chỗ, mà là bảo vệ các chức năng sống cơ bản như đường thở và tuần hoàn, phòng ngừa các tổn thương thứ phát do hít sặc, đồng thời nhanh chóng đưa người bệnh đến các trung tâm y tế có đủ điều kiện can thiệp chuyên sâu.

Dấu hiệu nhận biết sớm tai biến mạch máu não theo quy tắc FAST

• Nhận biết sớm các biểu hiện của tai biến mạch máu não hay đột quỵ não giúp tranh thủ từng phút giây quý giá. Quy tắc FAST là công cụ phổ biến giúp cộng đồng phát hiện nhanh tình trạng này thông qua bốn dấu hiệu cơ bản.
• Thứ nhất là kiểm tra khuôn mặt người bệnh bằng cách yêu cầu họ cười hoặc nhe răng để quan sát xem một bên miệng có bị méo hay xệ xuống không. Thứ hai là kiểm tra tay bằng cách bảo người bệnh nâng đồng thời hai tay lên; nếu một bên tay yếu liệt, không nâng được hoặc rơi xuống tự nhiên thì nguy cơ đột quỵ rất cao. Thứ ba là kiểm tra giọng nói xem người bệnh có phát âm ngọng nghịu, nói lắp bắp, dùng từ lộn xộn hoặc không hiểu lời nói của người xung quanh hay không. Cuối cùng, khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, người nhà cần hành động ngay lập tức bằng cách gọi xe cấp cứu mà không được chần chừ theo dõi thêm.

Các bước sơ cứu ban đầu khoa học trong lúc chờ cấp cứu

• Ngay khi nghi ngờ người thân bị tai biến mạch máu não, việc đầu tiên cần làm là gọi cấp cứu 115 hoặc liên hệ cơ sở y tế gần nhất có chuyên khoa đột quỵ và tim mạch. Trong thời gian chờ lực lượng y tế tới hỗ trợ, người xung quanh cần thực hiện các thao tác xử trí ban đầu để bảo vệ đường thở.
• Hãy đặt người bệnh nằm ở nơi thoáng khí, yên tĩnh và bằng phẳng. Nếu bệnh nhân còn tỉnh táo, nên để họ nằm ngửa với phần đầu và vai nâng cao khoảng 30 độ để giảm áp lực lên não. Trường hợp người bệnh có dấu hiệu nôn ói, tụt lưỡi hoặc lơ mơ, hãy chuyển sang tư thế nằm nghiêng an toàn một bên nhằm giúp đờm nhớt và dịch nôn dễ dàng thoát ra ngoài, tránh trào ngược vào đường hô hấp. Cần nới lỏng quần áo, cởi bớt cà vạt hoặc thắt lưng để lồng ngực di động dễ dàng hơn. Nếu người bệnh đeo răng giả, cần nhẹ nhàng tháo ra để phòng ngừa rơi vào khí quản gây ngạt thở. Đồng thời, người sơ cứu nên ghi nhớ chính xác thời điểm các dấu hiệu bất thường bắt đầu xuất hiện để thông báo cho bác sĩ tiếp nhận.

Những sai lầm nguy hại cần tránh tuyệt đối khi sơ cứu

• Nhiều quan niệm truyền miệng sai lầm trong cộng đồng có thể khiến tình trạng tổn thương não trở nên nghiêm trọng hơn và tước đi cơ hội hồi phục của người bệnh. Một trong những sai lầm phổ biến nhất là dùng kim chích vào mười đầu ngón tay hoặc dái tai với hy vọng giải tỏa huyết áp. Hành động này không mang lại bất kỳ lợi ích tuần hoàn nào mà còn gây đau đớn, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm khiến huyết áp tăng vọt, làm tăng nguy cơ vỡ mạch máu não.
• Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý cho người bệnh uống các loại viên thuốc hạ huyết áp, thuốc an cung hoặc nước chanh đường. Khi bị đột quỵ, phản xạ nuốt của hầu họng thường bị tê liệt hoặc rối loạn nghiêm trọng. Việc ép người bệnh nuốt viên thuốc hoặc chất lỏng rất dễ dẫn đến hít sặc vào phổi, gây ngạt thở cấp tính và viêm phổi hít nguy hiểm. Ngoài ra, người nhà tuyệt đối không được cạo gió, giác hơi, bấm huyệt mạnh hay giật tóc vì những tác động vật lý này có thể làm trì hoãn thời gian vàng đưa bệnh nhân đến bệnh viện cấp cứu thần kinh.

Tầm quan trọng của thời gian vàng và cách vận chuyển an toàn

• Trong cấp cứu tai biến mạch máu não, thời gian được xem là tính mạng vì mỗi phút trôi qua có hàng triệu tế bào não có thể bị hoại tử do thiếu máu nuôi dưỡng. Giai đoạn vài giờ đầu tiên tính từ thời điểm khởi phát triệu chứng được xem là thời gian vàng để áp dụng các biện pháp điều trị đặc hiệu như dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học.
• Do đó, phương thức vận chuyển an toàn nhất là sử dụng xe cứu thương chuyên dụng vì trên xe có đầy đủ trang thiết bị hỗ trợ hô hấp, tuần hoàn và nhân viên y tế có thể xử lý các biến chứng dọc đường. Nếu trong hoàn cảnh bất khả kháng phải tự đưa người bệnh đi, gia đình cần di chuyển bằng ô tô hoặc taxi thay vì chở bằng xe máy. Trong suốt quãng đường di chuyển, phải giữ người bệnh ở tư thế nằm ổn định, hạn chế rung lắc mạnh phần đầu và liên tục theo dõi nhịp thở cùng mức độ tri giác. Hãy liên hệ báo trước cho bệnh viện để phòng cấp cứu kịp thời chuẩn bị sẵn sàng nhân lực và máy móc chụp cắt lớp vi tính.

Lưu ý an toàn

Thông tin hướng dẫn mang tính giáo dục cộng đồng về kỹ năng xử trí ban đầu, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị y khoa chuyên sâu. Người nhà không được tự ý thực hiện các biện pháp chẩn đoán tại nhà hoặc cho bệnh nhân sử dụng bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Mọi trường hợp nghi ngờ đều phải được thăm khám trực tiếp tại cơ sở y tế có đầy đủ phương tiện cấp cứu đột quỵ.

Tóm tắt

Tai biến mạch máu não là tình trạng khẩn cấp cần can thiệp y tế tức thì để bảo vệ tính mạng và chức năng thần kinh. Việc nhận biết sớm và xử trí ban đầu đúng cách đóng vai trò sống còn trước khi nhân viên y tế tiếp cận. Gia đình cần tuyệt đối tránh các mẹo dân gian truyền miệng để không làm lỡ mất thời gian vàng điều trị của người bệnh.