Sơ cứu chấn thương sọ não cho người gặp tai nạn an toàn và đúng cách
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Chấn thương sọ não là một trong những tổn thương ngoại khoa nặng nề và thường gặp nhất sau tai nạn giao thông hoặc ngã cao. Tình trạng này có thể gây dập não, phù não, xuất huyết nội sọ và đe dọa trực tiếp đến tính mạng nạn nhân nếu không được xử trí đúng cách ngay từ những phút đầu tiên.
Việc nắm vững các kỹ năng sơ cứu chấn thương sọ não cơ bản tại hiện trường giúp duy trì chức năng sống, ngăn ngừa thiếu oxy tế bào thần kinh và hạn chế tối đa các biến chứng tàn phế vĩnh viễn trước khi nạn nhân được chuyển giao an toàn cho cơ sở y tế chuyên khoa.
Sơ cứu chấn thương sọ não là gì?
Chấn thương sọ não xảy ra khi đầu phải chịu lực va đập cơ học mạnh từ bên ngoài, làm biến dạng hộp sọ hoặc khiến nhu mô não bên trong bị rung lắc, dập rách và tổn thương mạch máu. Các tổn thương này được phân loại thành tổn thương nguyên phát xảy ra ngay thời điểm va chạm và tổn thương thứ phát tiến triển trong những giờ hoặc ngày tiếp theo do thiếu máu cục bộ, phù não và tăng áp lực nội sọ. Quá trình sơ cứu ngoại viện không thể phục hồi những tế bào thần kinh đã bị hủy hoại ban đầu, nhưng đóng vai trò bảo vệ các vùng não còn sống sót bằng cách duy trì huyết áp, bảo đảm thông khí và hạn chế tác động cơ học tiêu cực lên trục thần kinh trung ương. Việc xử trí sai lầm như di chuyển thô bạo hoặc để nạn nhân sặc dị vật vào phổi có thể biến một tổn thương nhẹ thành tổn thương thần kinh không thể hồi phục.
Đánh giá hiện trường và kiểm tra dấu hiệu sinh tồn ban đầu
Ngay khi tiếp cận hiện trường tai nạn, việc đầu tiên là quan sát để chắc chắn khu vực xung quanh an toàn cho cả người cứu lẫn nạn nhân, phòng tránh nguy cơ cháy nổ hoặc va quẹt phương tiện giao thông khác. Người trợ giúp cần liên hệ ngay đến tổng đài cấp cứu 115 hoặc cơ sở y tế gần nhất, cung cấp rõ vị trí, số lượng nạn nhân và tình trạng tri giác hiện tại. Trong thời gian chờ xe cứu thương, hãy nhẹ nhàng kiểm tra phản ứng của nạn nhân bằng cách gọi to hoặc vỗ nhẹ vào vai, đồng thời quan sát sự di động của lồng ngực để xác định nhịp thở. Nếu nạn nhân bất tỉnh và ngưng thở hoặc thở ngáp cá, cần tiến hành hồi sức tim phổi cơ bản ngay trên nền phẳng cứng. Không tập trung đông người quanh nạn nhân nhằm giữ không gian thông thoáng tối đa cho việc thông khí.
Cố định trục đầu cổ và giữ thẳng cột sống
Chấn thương sọ não do tai nạn thường đi kèm với tổn thương cột sống cổ nghiêm trọng. Do đó, nguyên tắc sống còn trong sơ cứu là phải xem nạn nhân như có chấn thương cột sống cổ cho đến khi được nhân viên y tế loại trừ. Người hỗ trợ cần quỳ phía sau đầu nạn nhân, dùng hai bàn tay giữ chặt hai bên đầu và cổ ở tư thế trung gian, thẳng hàng với trục thân mình, ngăn không cho đầu bị gập, ngửa hoặc xoay sang hai bên. Tuyệt đối không bế xốc nách, không kéo lê hoặc cõng nạn nhân bằng xe máy vì các động tác này có thể làm di lệch đốt sống cổ, gây tổn thương tủy sống dẫn đến liệt tứ chi hoặc ngưng thở đột ngột. Nếu nạn nhân còn đội mũ bảo hiểm trùm kín đầu và vẫn thở được, nên giữ nguyên mũ bảo hiểm để cố định đầu cho đến khi có nhân viên y tế chuyên nghiệp hỗ trợ tháo đúng kỹ thuật.
Khai thông đường thở và kiểm soát vết thương chảy máu vùng đầu
Tình trạng thiếu oxy não sẽ khiến tổn thương mô não thứ phát diễn tiến nhanh và nặng nề hơn. Người sơ cứu cần đảm bảo đường thở của nạn nhân luôn thông suốt bằng cách dùng ngón tay quấn gạc sạch lấy sạch dị vật, đờm dãi, răng gãy hoặc đất cát trong khoang miệng nếu quan sát thấy rõ. Sử dụng thủ thuật nâng hàm dưới để mở đường thở, tránh thao tác ngửa đầu nâng cằm vì có thể làm gập góc tủy cổ. Nếu vùng da đầu có vết thương hở đang chảy máu nhiều, cần dùng miếng gạc vô khuẩn hoặc khăn sạch ép trực tiếp lên vết thương với lực vừa phải để cầm máu, sau đó cố định lại bằng băng cuộn. Tránh ấn mạnh trực tiếp nếu nghi ngờ có lún sọ hoặc sờ thấy mảnh xương sọ vỡ di động. Tuyệt đối không tự ý rút bỏ bất kỳ dị vật nào còn cắm sâu vào hộp sọ để phòng ngừa xuất huyết ồ ạt.
Theo dõi sát tri giác và nhận diện dấu hiệu nguy hiểm
Trong suốt quá trình chờ cứu hộ y tế, việc liên tục theo dõi và ghi nhận diễn biến tri giác của nạn nhân có ý nghĩa quan trọng đối với bác sĩ điều trị. Cần quan sát xem nạn nhân tỉnh táo, lơ mơ hay hôn mê sâu, kiểm tra mức độ đáp ứng với tiếng gọi và kích thích lay chạm. Chú ý các dấu hiệu cảnh báo tổn thương nội sọ nặng như nôn ói vọt tái diễn nhiều lần, co giật các chi, yếu liệt một bên cơ thể, chảy máu hoặc chảy dịch trong qua lỗ tai và lỗ mũi, đồng tử hai bên giãn không đều nhau. Nạn nhân có thể trải qua khoảng tỉnh giả tạo, nghĩa là ban đầu hoàn toàn tỉnh táo nhưng sau đó nhanh chóng rơi vào hôn mê do khối máu tụ trong sọ phát triển. Nếu nạn nhân nôn trong tình trạng bất tỉnh, cần phối hợp ít nhất hai người để nghiêng cả khối đầu mình cùng lúc sang một bên, giữ cổ thẳng để tránh trào ngược chất nôn vào phổi.
Lưu ý an toàn
Thông tin sơ cứu chỉ nhằm hỗ trợ tại hiện trường và không thay thế cho can thiệp y tế chuyên sâu. Không áp dụng các biện pháp dân gian như cạo gió, vắt chanh vào miệng, bấm huyệt nhân trung hay cho uống thuốc giảm đau khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Tuyệt đối không tự ý vận chuyển nạn nhân nghi ngờ chấn thương sọ não nặng bằng các phương tiện thông thường nếu không thể cố định thẳng trục đầu và cột sống.
Tóm tắt
Sơ cứu chấn thương sọ não đúng cách giúp bảo toàn tính mạng và hạn chế di chứng tàn tật cho nạn nhân tai nạn giao thông hoặc tai nạn sinh hoạt. Người trợ giúp cần giữ bình tĩnh, ưu tiên gọi cấp cứu, cố định cột sống cổ và theo dõi sát đường thở thay vì vội vàng di chuyển nạn nhân sai tư thế. Mọi can thiệp y khoa chuyên sâu cần được thực hiện bởi đội ngũ bác sĩ tại bệnh viện.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Có được xoay người nạn nhân khi họ bị nôn ói không?
Có thể cho nạn nhân nằm nghiêng an toàn nếu đường thở bị đe dọa bởi chất nôn. Tuy nhiên, người sơ cứu phải dùng kỹ thuật xoay cả khối thân mình cùng đầu và cổ thành một đường thẳng, tuyệt đối không được vặn xoắn riêng vùng cổ.
Nạn nhân tỉnh lại và kêu khát nước thì có nên cho uống không?
Không được cho uống nước, sữa hay dùng bất kỳ loại thuốc nào. Việc đưa thức ăn hoặc đồ uống vào miệng khi tri giác suy giảm rất dễ gây sặc vào khí quản, dẫn đến suy hô hấp cấp và cản trở chỉ định phẫu thuật khẩn cấp.
Có nên tháo mũ bảo hiểm của nạn nhân ngay tại hiện trường không?
Người sơ cứu không nên tự ý tháo mũ bảo hiểm nếu không có chuyên môn hoặc thiếu người hỗ trợ. Thao tác tháo mũ thiếu chuẩn xác rất dễ gây tổn thương thứ phát nặng nề lên tủy sống vùng cổ của nạn nhân.
Làm gì khi thấy nạn nhân chảy máu hoặc dịch trong từ tai và mũi?
Chảy máu tai hoặc mũi có thể là dấu hiệu vỡ nền sọ. Người trợ giúp chỉ dùng gạc vô khuẩn thấm nhẹ bên ngoài, tuyệt đối không được nhét bông gạc nút chặt lỗ tai hoặc mũi vì sẽ làm tăng áp lực nội sọ.
Nạn nhân tỉnh táo hoàn toàn sau va chạm mạnh ở đầu thì có cần đi viện không?
Nạn nhân cần được đưa đến bệnh viện khám ngay lập tức. Nhiều trường hợp chấn thương sọ não có khoảng tỉnh ngắn trước khi khối máu tụ nội sọ tiến triển chèn ép não, gây nguy hiểm đến tính mạng nếu chậm trễ.
