Sơ cứu bong gân trật khớp đúng cách khi gặp chấn thương

Sơ cứu bong gân trật khớp là gì?

Bong gân là tình trạng tổn thương hệ thống dây chằng có chức năng giữ vững khớp xương do bị kéo căng quá mức, rách một phần hoặc đứt hoàn toàn sau một động tác vặn xoắn đột ngột. Trong khi đó, trật khớp xảy ra khi các đầu xương cấu tạo nên ổ khớp bị di lệch hoàn toàn hoặc một phần ra khỏi vị trí giải phẫu bình thường, thường đi kèm rách bao khớp và rách các cấu trúc dây chằng hỗ trợ lân cận.

Cả hai dạng chấn thương này đều gây ra cảm giác đau dữ dội, phù nề mô mềm và làm hạn chế khả năng cử động của các khớp như khớp cổ chân, khớp cổ tay, khớp gối hoặc khớp vai. Mục tiêu cốt lõi của sơ cứu ban đầu là bất động vùng chấn thương, bảo vệ mô mềm, giảm đau tạm thời và nhanh chóng chuyển nạn nhân đến bệnh viện để được chẩn đoán chính xác thông qua thăm khám lâm sàng cùng chẩn đoán hình ảnh.

Nhận biết điểm khác biệt cơ bản giữa bong gân và trật khớp

Dù đều xuất hiện sau va chạm hoặc trượt ngã, bong gân và trật khớp có những biểu hiện lâm sàng mang tính đặc trưng riêng. Ở trường hợp bong gân, vùng khớp thường sưng phù nề nhanh chóng, xuất hiện vết bầm tím do xuất huyết dưới da dưới tác động của rách vi mạch, nạn nhân cảm thấy đau nhức nhưng trục khớp vẫn giữ nguyên hình dạng giải phẫu ban đầu. Người bệnh vẫn có thể thực hiện một số cử động nhẹ dù rất đau.

Ngược lại, trật khớp thường có dấu hiệu biến dạng khớp rất rõ rệt mà mắt thường có thể quan sát thấy, như đầu xương nhô lệch bất thường, hõm khớp rỗng và chi bị ngắn hoặc dài hơn bên đối diện. Cơn đau trong trật khớp thường dữ dội và khớp hầu như mất hoàn toàn chức năng vận động chủ động. Việc phân biệt sơ bộ này giúp người hỗ trợ định hướng phương án bất động phù hợp và không cố thử vận động chi bị thương.

Quy trình sơ cứu bong gân theo nguyên tắc RICE

Đối với chấn thương bong gân, quy trình sơ cứu chuẩn y khoa được tóm tắt qua nguyên tắc RICE gồm bốn bước kế tiếp nhau. Bước đầu tiên là nghỉ ngơi, ngừng ngay lập tức mọi hoạt động thể lực và hạn chế tì đè trọng lượng lên chi bị đau để tránh làm rách thêm các sợi dây chằng.

Bước thứ hai là chườm lạnh, dùng túi đá bọc qua một lớp khăn vải sạch đặt lên vùng khớp bị tổn thương trong khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi lần. Biện pháp này giúp co mạch máu tại chỗ, ức chế phản ứng viêm và giảm cảm giác đau nhức hiệu quả. Bước thứ ba là băng ép, sử dụng băng thun quấn nhẹ nhàng từ phía xa về gần tim quanh khớp nhằm cố định và hạn chế sự lan rộng của phù nề, chú ý không quấn quá chặt gây tím tái đầu chi. Cuối cùng, kê cao vùng khớp bị thương cao hơn mức tim bằng gối đệm nhằm tạo điều kiện cho máu và dịch hồi lưu thuận lợi.

Các bước cố định và xử trí an toàn khi bị trật khớp

Trật khớp là một cấp cứu chấn thương đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt trong thao tác sơ cứu ban đầu. Yêu cầu quan trọng hàng đầu là giữ nguyên tư thế biến dạng của khớp, tuyệt đối không tự ý kéo nắn, bẻ thẳng hoặc cố gắng đẩy đầu xương trật trở lại ổ khớp để tránh làm rách mạch máu và tổn thương dây thần kinh lân cận.

Người hỗ trợ cần sử dụng các vật liệu sẵn có như nẹp cứng lót đệm vải mềm để cố định khớp ở đúng tư thế đang lệch. Nẹp phải đủ dài để bất động được cả khớp bị thương cùng hai đoạn xương liền kề phía trên và phía dưới. Nếu chấn thương ở vùng khớp vai hoặc khớp khuỷu, có thể dùng khăn tam giác hoặc dây vải mềm treo cẳng tay áp sát vào thân mình nhằm giảm trọng lực tác động lên khớp. Sau khi cố định, hãy kiểm tra cảm giác và tuần hoàn ở đầu các ngón tay hoặc ngón chân rồi khẩn trương đưa nạn nhân đến cơ sở y tế.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không sử dụng dầu nóng, cồn xoa bóp, rượu thuốc hoặc chườm ấm lên vùng khớp mới bị chấn thương, bởi tác dụng nhiệt gây giãn mạch sẽ làm tình trạng sưng phù và tụ máu bầm nghiêm trọng hơn. Không nắn bóp hay giật khớp theo kinh nghiệm dân gian. Mọi thông tin sơ cứu chỉ có giá trị hỗ trợ tại chỗ ban đầu, không thay thế việc khám chuyên khoa chấn thương chỉnh hình và chụp phim X-quang để loại trừ gãy xương kết hợp.

Tóm tắt

Sơ cứu đúng cách đối với bong gân và trật khớp giúp giảm thiểu đáng kể mức độ đau đớn, đồng thời hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương thêm hệ thống dây chằng và mạch máu nuôi dưỡng. Việc nắm vững nguyên tắc bất động chi, chườm lạnh kịp thời và nhanh chóng liên hệ trợ giúp y tế là giải pháp an toàn bảo vệ cấu trúc khớp trọn vẹn cho người bệnh.