Siêu âm mắt và vai trò chẩn đoán các bệnh lý nhãn khoa

Siêu âm mắt là gì?

Siêu âm mắt, hay còn gọi là siêu âm nhãn khoa, hoạt động dựa trên nguyên lý phát xạ và thu nhận sóng âm tần số cao từ đầu dò chuyên dụng tiếp xúc qua mi mắt hoặc nhãn cầu. Khi chùm sóng âm đi qua các ranh giới giữa các mô có trở kháng âm khác nhau như giác mạc, tiền phòng, thể thủy tinh, dịch kính, hắc võng mạc và thị thần kinh, một phần sóng sẽ phản xạ trở lại đầu dò. Thiết bị xử lý tín hiệu này thành dạng sóng đo đạc hoặc hình ảnh mặt cắt giải phẫu hai chiều trên màn hình. Nhờ đặc tính không phụ thuộc vào độ trong suốt quang học, kỹ thuật này cho phép khảo sát chi tiết cấu trúc giải phẫu và các tổn thương bệnh lý nằm sâu trong hốc mắt mà mắt thường hay kính hiển vi không thể tiếp cận được.

Các phương pháp siêu âm mắt phổ biến hiện nay

Trong thực hành nhãn khoa lâm sàng, hai phương pháp siêu âm phổ biến nhất là siêu âm A (A-scan) và siêu âm B (B-scan). Mỗi phương pháp đảm nhận một vai trò chuyên biệt phục vụ mục tiêu điều trị cụ thể.

Siêu âm A là kỹ thuật hiển thị dạng sóng một chiều, chuyên dùng để đo đạc chính xác các kích thước trục nhãn cầu, độ sâu tiền phòng và độ dày thể thủy tinh. Chỉ số này mang tính quyết định trong tính toán công suất thể thủy tinh nhân tạo trước phẫu thuật Phaco đục thể thủy tinh. Ngược lại, siêu âm B cung cấp hình ảnh mặt cắt hai chiều của cấu trúc nhãn cầu và khoang hốc mắt. Nhờ tái hiện trực quan không gian bên trong mắt, siêu âm B cho phép bác sĩ đánh giá rõ nét hình thái buồng dịch kính, các lớp võng mạc, màng bồ đào cũng như các bất thường sau nhãn cầu. Sự kết hợp giữa hai phương thức này mang lại bức tranh chẩn đoán toàn diện cho bác sĩ điều trị.

Những trường hợp cần thực hiện siêu âm mắt

Bác sĩ chuyên khoa mắt thường chỉ định siêu âm nhãn khoa trong các tình huống lâm sàng mà các phương tiện soi đáy mắt trực tiếp hoặc gián tiếp bị hạn chế. Tình trạng môi trường trong suốt của mắt bị cản trở là chỉ định phổ biến hàng đầu.

Các trường hợp cụ thể bao gồm đục thể thủy tinh tiến triển mức độ nặng, xuất huyết tiền phòng, xuất huyết dịch kính, viêm màng bồ đào làm dịch kính vẩn đục hoặc sẹo giác mạc dày đặc. Khi ánh sáng của đèn soi đáy mắt không thể xuyên qua môi trường đục, sóng siêu âm vẫn truyền qua dễ dàng để phát hiện bong võng mạc, bong màng mạch hoặc dị vật nội nhãn sau chấn thương mắt. Ngoài ra, kỹ thuật này còn được chỉ định để tầm soát, đo đạc kích thước các khối u nội nhãn như u hắc mạc, u nguyên bào võng mạc và khảo sát các bất thường sau nhãn cầu như bệnh mắt tuyến giáp hay viêm tổ chức hốc mắt.

Quy trình thực hiện siêu âm mắt trên lâm sàng

Quy trình siêu âm mắt diễn ra nhẹ nhàng, an toàn và không gây đau đớn cho người bệnh. Trước khi tiến hành, bác sĩ sẽ giải thích quy trình để người bệnh an tâm phối hợp, đồng thời yêu cầu tháo kính áp tròng nếu có.

Người bệnh thường được hướng dẫn nằm ngửa trên giường khám hoặc ngồi tựa đầu thoải mái trên ghế chuyên dụng. Bác sĩ nhỏ một giọt thuốc tê bề mặt vào mắt để giảm cảm giác cộm xốn nếu đầu dò tiếp xúc trực tiếp lên giác mạc, hoặc thoa một lớp gel dẫn truyền siêu âm vô khuẩn lên vùng mi mắt nhắm lại. Bác sĩ di chuyển nhẹ nhàng đầu dò siêu âm trên bề mặt mi mắt hoặc kết mạc, đồng thời hướng dẫn người bệnh liếc mắt theo các hướng khác nhau nhằm khảo sát toàn diện mọi góc độ của nhãn cầu. Toàn bộ quá trình thường hoàn tất trong khoảng 10 đến 15 phút, sau đó người bệnh được lau sạch lớp gel và có thể sinh hoạt bình thường.

Ý nghĩa của kết quả siêu âm trong định hướng điều trị

Hình ảnh siêu âm mắt cung cấp cơ sở dữ liệu khách quan giúp bác sĩ nhãn khoa phân tích, xác định bản chất tổn thương và đưa ra kế hoạch điều trị chuẩn xác.

Đối với tình trạng xuất huyết dịch kính kéo dài, siêu âm B giúp bác sĩ phân biệt giữa vẩn đục dịch kính đơn thuần và biến chứng bong võng mạc co kéo đi kèm. Việc phát hiện sớm bong võng mạc qua siêu âm giúp chỉ định phẫu thuật cắt dịch kính kịp thời, ngăn ngừa tổn thương biểu mô sắc tố và bảo tồn thị lực cho người bệnh. Trong chấn thương mắt, siêu âm xác định vị trí dị vật kim loại hoặc phi kim nằm sâu trong nhãn cầu để chuẩn bị phẫu thuật can thiệp an toàn. Đối với các khối u nội nhãn, việc theo dõi định kỳ kích thước và độ phản hồi âm qua các lần siêu âm giúp đánh giá tiến triển bệnh và hiệu quả đáp ứng điều trị.

Lưu ý an toàn

Siêu âm mắt là phương tiện hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh, không thay thế hoàn toàn cho việc thăm khám nhãn khoa toàn diện bởi bác sĩ chuyên khoa. Kết quả siêu âm cần được đối chiếu cùng bệnh sử, thị lực và các xét nghiệm chuyên sâu khác. Người bệnh tuyệt đối không tự ý suy đoán bệnh hay tự mua thuốc điều trị khi chưa có kết luận y khoa. Nếu mắt bị chấn thương rách nhãn cầu hở nghi ngờ thủng mắt, cần thận trọng tối đa khi đặt đầu dò để tránh tăng áp lực nội nhãn.

Tóm tắt

Siêu âm mắt là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh giá trị, an toàn và không xâm lấn trong chuyên khoa mắt. Phương pháp này cung cấp dữ liệu hình thái học then chốt khi môi trường trong suốt bị che khuất, hỗ trợ bác sĩ nhãn khoa định hướng theo dõi và điều trị kịp thời. Khi xuất hiện các dấu hiệu thị lực bất thường, người bệnh nên đến cơ sở chuyên khoa để được thăm khám toàn diện.