Say nitơ ở thợ lặn: Nguyên nhân, biểu hiện và cách xử trí

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Say nitơ hay ngộ độc khí nitơ áp suất cao là hội chứng rối loạn thần kinh tạm thời thường gặp ở thợ lặn khi xuống độ sâu trên 30 mét. Tình trạng này sinh ra do khí nitơ hòa tan vào mô mỡ của tế bào thần kinh dưới áp suất nước lớn, gây ra các triệu chứng tương tự như ngộ độc cồn hoặc gây mê nhẹ. Thợ lặn có thể xuất hiện cảm giác hưng phấn bất thường, giảm khả năng tập trung, phán đoán sai lệch hoặc mất phản xạ bảo vệ.

Nhận biết sớm hiện tượng say nitơ có vai trò then chốt đối với sự an toàn của người lặn biển. Nếu không phát hiện kịp thời để điều chỉnh độ sâu, thợ lặn dễ gặp nguy cơ đuối nước, hoảng loạn hoặc trồi lên quá nhanh gây bệnh giảm áp. Bài viết tổng hợp các thông tin y khoa cơ bản về cơ chế tác động, yếu tố nguy cơ và nguyên tắc ứng phó khi gặp sự cố ngộ độc nitơ dưới nước.

Say nitơ là gì?

Say nitơ còn được gọi là hội chứng ngộ độc khí nitơ tầng sâu, là trạng thái biến đổi nhận thức do hít thở khí nitơ dưới áp suất phân đoạn cao khi lặn biển. Ở điều kiện bình thường, khí nitơ trơ và không gây độc. Tuy nhiên khi thợ lặn xuống sâu, áp suất môi trường tăng cao khiến khí nitơ hòa tan nhiều vào máu và tế bào thần kinh trung ương. Hiện tượng này cản trở sự truyền dẫn thần kinh, gây ra cảm giác hưng phấn giả tạo, suy giảm tư duy, chậm phản ứng hoặc mất phương hướng. Mặc dù các biểu hiện này sẽ thoái lùi nhanh chóng khi di chuyển lên vùng nước nông hơn, những sai sót trong thao tác do say nitơ có thể dẫn đến tai nạn đuối nước hoặc sự cố trồi ngoi nguy hiểm.

Cơ chế tác động và nguyên nhân gây say nitơ khi lặn sâu

Nguyên nhân cốt lõi của hội chứng say nitơ xuất phát từ định luật vật lý về áp suất khí hòa tan. Khi thợ lặn lặn xuống sâu, áp suất tuyệt đối của môi trường xung quanh tăng lên, đồng nghĩa với áp suất phân đoạn của khí nitơ trong bình khí thở cũng tăng theo. Khí nitơ hòa tan mạnh vào các màng lipid của tế bào thần kinh, làm thay đổi tính thấm của màng tế bào và gián đoạn quá trình phát truyền xung động thần kinh. Mức độ nghiêm trọng của say nitơ tỉ lệ thuận với độ sâu và thời gian duy trì dưới nước. Các yếu tố thúc đẩy tình trạng này tiến triển nhanh hơn bao gồm vất vả thể lực, mệt mỏi, căng thẳng tâm lý, hạ thân nhiệt, nồng độ khí cacbonic trong máu cao hoặc sử dụng đồ uống có cồn trước khi lặn.

Biểu hiện thần kinh và dấu hiệu cảnh báo ngộ độc nitơ

Các triệu chứng của hiện tượng say nitơ thường xuất hiện rõ rệt khi thợ lặn vượt qua độ sâu nhất định và có xu hướng gia tăng theo độ sâu. Ở giai đoạn đầu, thợ lặn có thể trải qua cảm giác hưng phấn, sảng khoái nhẹ, hoa mắt hoặc cảm thấy tự tin quá mức. Khi tình trạng tiến triển, các biểu hiện suy giảm nhận thức xuất hiện rõ hơn như khó tập trung quan sát đồng hồ đo áp suất, phản ứng chậm với tín hiệu của bạn lặn, rối loạn trí nhớ ngắn hạn và giảm khả năng tính toán thời gian lặn. Trong trường hợp ngộ độc nitơ nặng ở vùng nước rất sâu, người lặn có thể gặp phải tình trạng ảo giác, hoảng loạn, mất phương hướng không gian, thậm chí mất ý thức dưới nước, gây đe doạ nghiêm trọng đến tính mạng.

Các biến chứng nguy hiểm do hội chứng say nitơ gây ra

Bản thân hội chứng say nitơ không gây tổn thương thực thể lâu dài cho tế bào thần kinh sau khi thợ lặn đã ngoi lên vùng nước nông. Tuy nhiên, sự suy giảm chức năng nhận thức trong lúc lặn biển chính là nguyên nhân dẫn đến nhiều biến chứng tai hại. Thợ lặn bị say nitơ dễ đưa ra các quyết định sai lầm như tháo bỏ thiết bị thở, đi sâu hơn vào vùng nguy hiểm hoặc quên kiểm tra lượng khí còn lại. Ngoài ra, phản ứng hoảng sợ có thể khiến thợ lặn ngoi lên mặt nước quá nhanh mà không thực hiện các điểm dừng giải ép bắt buộc. Điều này dẫn đến biến chứng bệnh giảm áp cấp tính do bọt khí nitơ hình thành trong mạch máu và các mô, gây đau khớp, tổn thương thần kinh hoặc tắc mạch máu.

Biện pháp xử trí và phòng ngừa say nitơ cho thợ lặn

Khi phát hiện bản thân hoặc bạn lặn có dấu hiệu say nitơ, nguyên tắc xử trí quan trọng nhất là lập tức ngừng di chuyển xuống sâu và từ từ nâng độ sâu lên vùng nước nông hơn cùng với bạn đồng hành. Việc giảm áp suất xung quanh sẽ giúp giải phóng bớt khí nitơ khỏi tế bào thần kinh, từ đó các triệu chứng say nitơ thường thuyên giảm và biến mất trong vòng vài phút. Để phòng ngừa hiệu quả, người lặn biển cần tuân thủ nghiêm ngặt giới hạn độ sâu được phép theo chứng chỉ huấn luyện. Trước chuyến lặn, cần đảm bảo sức khỏe tốt, nghỉ ngơi đầy đủ, tránh sử dụng chất kích thích và kiểm tra kỹ lưỡng trang thiết bị. Đối với các chuyến lặn kỹ thuật ở độ sâu lớn, thợ lặn chuyên nghiệp thường sử dụng hỗn hợp khí nén đặc biệt thay thế một phần nitơ bằng khí heli nhằm hạn chế tối đa nguy cơ ngộ độc khí trơ.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin y khoa về say nitơ chỉ mang tính chất giáo dục kiến thức an toàn lặn biển, không thay thế cho các khóa huấn luyện chuyên nghiệp hoặc tư vấn y tế chuyên sâu. Thợ lặn cần kiểm tra sức khỏe tổng quát và sức khỏe tai mũi họng, tim mạch tại cơ sở y tế trước khi tham gia các hoạt động lặn. Tuyệt đối không tự ý thực hiện các chuyến lặn sâu khi chưa có chứng chỉ phù hợp hoặc khi cơ thể đang mệt mỏi, nhiễm lạnh hay có dấu hiệu bất thường về thể trạng.

Tóm tắt

Say nitơ là một rủi ro sinh lý tự nhiên nhưng vô cùng nguy hiểm đối với thợ lặn biển khi xuống độ sâu lớn. Nhận thức đúng về cơ chế, biểu hiện và tuân thủ các quy tắc an toàn khi lặn sẽ giúp bạn chủ động phòng ngừa và xử trí hiệu quả sự cố dưới nước, đảm bảo cho mỗi chuyến lặn biển diễn ra an toàn.