Sàng lọc lao và lao tiềm ẩn ở bệnh nhân ung thư: Vì sao không nên bỏ sót?

Sàng lọc lao ở bệnh nhân ung thư là gì?

Lao tiềm ẩn là trạng thái cơ thể đã bị trực khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis xâm nhập, hệ miễn dịch kiểm soát được vi khuẩn khiến chúng ngừng nhân lên nhưng chưa bị tiêu diệt hoàn toàn. Ở giai đoạn này, người nhiễm không có triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm đờm không tìm thấy vi khuẩn và không có khả năng lây truyền cho người xung quanh. Tuy nhiên, ở những người có hệ thống miễn dịch suy yếu, nguy cơ chuyển từ lao tiềm ẩn sang lao hoạt động cao hơn gấp nhiều lần so với người khỏe mạnh bình thường. Bệnh nhân ung thư, đặc biệt là các bệnh ác tính về huyết học như ung thư hạch, bệnh bạch cầu hoặc những người đang tiếp nhận hóa chất diệt tế bào, thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp corticoid liều cao, là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao. Sàng lọc sớm giúp bác sĩ xác định tình trạng nhiễm khuẩn, từ đó lập kế hoạch dự phòng hoặc điều trị kịp thời trước khi can thiệp các phác đồ ức chế miễn dịch sâu.

Mối liên hệ giữa bệnh ung thư và nguy cơ tái hoạt lao

Hệ miễn dịch đóng vai trò như một bức tường thành giam giữ vi khuẩn lao trong các tổn thương u hạt lympho. Ở bệnh nhân ung thư, sự phát triển của tế bào ác tính cùng các liệu pháp điều trị đặc hiệu như hóa trị liệu, thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng thể đơn dòng và xạ trị làm suy giảm số lượng cũng như chức năng của tế bào lympho T. Khi hàng rào phòng thủ này suy yếu, các trực khuẩn lao đang ngủ yên có thể phá vỡ u hạt, nhân lên nhanh chóng và chuyển thành thể bệnh lao hoạt động.

Không chỉ dừng lại ở thể bệnh lao phổi, bệnh nhân ung thư khi bị lao bùng phát còn có nguy cơ cao mắc các thể lao ngoài phổi nguy hiểm như lao màng não, lao màng bụng, lao xương khớp hoặc thể lao kê lan tỏa toàn thân. Bệnh lao bùng phát khiến thể trạng người bệnh suy kiệt nhanh chóng, gia tăng độc tính của thuốc điều trị ung thư và thường buộc các bác sĩ phải tạm ngừng hoặc trì hoãn các phác đồ điều trị ung bướu, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tiên lượng sống của người bệnh.

Những thời điểm then chốt cần thực hiện sàng lọc lao

Thời điểm lý tưởng nhất để tiến hành sàng lọc lao và lao tiềm ẩn là ngay khi người bệnh được chẩn đoán ung thư, trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ hóa trị, xạ trị, ghép tế bào gốc hoặc sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch sinh học. Việc đánh giá trước can thiệp giúp bác sĩ có bức tranh toàn diện về tình trạng nhiễm trùng của người bệnh, từ đó chủ động xây dựng phác đồ điều trị dự phòng lao nếu cần thiết mà không làm chậm trễ quá trình điều trị khối u ác tính.

Bên cạnh đó, trong suốt quá trình điều trị ung thư và giai đoạn theo dõi sau điều trị, việc tầm soát vẫn cần được duy trì định kỳ hoặc thực hiện ngay khi bệnh nhân xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ. Nhóm bệnh nhân có tiền sử tiếp xúc gần với người mắc bệnh lao hoạt động, người có tổn thương xơ sẹo cũ trên phim chụp X-quang ngực hoặc bệnh nhân ung thư đi kèm các bệnh nền mạn tính như đái tháo đường, suy thận mạn cũng cần được theo dõi sát sao hơn về nguy cơ nhiễm lao.

Các phương pháp phổ biến trong sàng lọc lao và lao tiềm ẩn

Để sàng lọc lao tiềm ẩn, hai xét nghiệm miễn dịch gián tiếp thường được ứng dụng là xét nghiệm phản ứng lao qua da TST còn gọi là phản ứng Mantoux và xét nghiệm phóng thích Interferon-gamma tức IGRA. Xét nghiệm IGRA thông qua mẫu máu ngoại vi thường được ưu tiên ở bệnh nhân ung thư nhờ độ đặc hiệu cao, ít bị ảnh hưởng bởi tiền sử tiêm vắc xin BCG và chỉ cần lấy máu một lần. Tuy nhiên, do bệnh nhân ung thư bị suy giảm miễn dịch, cả TST và IGRA đều có thể cho kết quả âm tính giả, đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá phối hợp nhiều yếu tố lâm sàng.

Đối với việc tầm soát và chẩn đoán phân biệt bệnh lao hoạt động, bác sĩ chuyên khoa thường chỉ định chụp X-quang phổi thẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực để tìm kiếm các tổn thương nghi ngờ như thâm nhiễm đỉnh phổi, hang lao hay nốt vôi hóa. Nếu có tổn thương nghi ngờ hoặc người bệnh có triệu chứng hô hấp, các xét nghiệm mẫu đờm hoặc dịch rửa phế quản như nhuộm soi tìm trực khuẩn kháng cồn kháng toan AFB, nuôi cấy vi khuẩn lao và xét nghiệm sinh học phân tử GeneXpert sẽ được thực hiện để khẳng định chẩn đoán.

Nguyên tắc phối hợp theo dõi và can thiệp giữa chuyên khoa ung bướu và lao

Khi người bệnh ung thư được xác định nhiễm lao tiềm ẩn, việc điều trị dự phòng bằng thuốc kháng lao sẽ được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên mức độ suy giảm miễn dịch, loại ung thư và phác đồ can thiệp dự kiến. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ chuyên khoa ung bướu và bác sĩ chuyên khoa lao – bệnh phổi nhằm lựa chọn thuốc tối ưu, hạn chế tối đa nguy cơ tương tác thuốc cũng như độc tính tích lũy trên gan và thận.

Trong trường hợp không may phát hiện bệnh lao hoạt động, ưu tiên hàng đầu thường là kiểm soát tình trạng nhiễm trùng lao ổn định bằng phác đồ điều trị lao đa hóa trị liệu chuẩn trước khi tiếp tục các liệu trình trị liệu ung thư. Bệnh nhân cần tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn dùng thuốc, tái khám định kỳ theo lịch hẹn để làm xét nghiệm theo dõi chức năng gan, thận và đánh giá đáp ứng điều trị, tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hay kết hợp các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y khoa và nâng cao nhận thức, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định điều trị của nhân viên y tế. Người bệnh ung thư không được tự ý mua thuốc chống lao, không tự ý dùng các loại thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc dân gian khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Mọi quyết định về thời điểm sàng lọc, lựa chọn xét nghiệm và phác đồ can thiệp lao tiềm ẩn phải do bác sĩ chuyên khoa ung bướu phối hợp cùng bác sĩ chuyên khoa lao đánh giá trên từng ca bệnh cụ thể.

Tóm tắt

Sàng lọc lao và lao tiềm ẩn là một mắt xích quan trọng trong chiến lược chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân ung thư. Chủ động tầm soát sớm giúp ngăn ngừa nguy cơ bùng phát bệnh lao nguy hiểm, bảo vệ sức đề kháng và đảm bảo phác đồ điều trị ung bướu đạt hiệu quả tối đa. Người bệnh và thân nhân nên chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để được tư vấn kế hoạch sàng lọc phù hợp.