Sa van hai lá: Nguyên nhân, dấu hiệu, biến chứng và cách xử trí

Tổng quan về sa van hai lá

Van hai lá là cấu trúc giải phẫu đảm nhiệm vai trò như chiếc van một chiều ngăn cách giữa tâm nhĩ trái và tâm thất trái. Cấu trúc thông thường của van bao gồm hai lá van mềm mại là lá trước và lá sau, được neo giữ bởi hệ thống thừng gân nối liền với các cột cơ nằm trong thành tâm thất trái. Trong chu chuyển tim bình thường, khi tâm thất trái co bóp ở kỳ tâm thu để tống máu vào động mạch chủ đi nuôi toàn cơ thể, hai lá van này sẽ đóng kín khít hoàn toàn nhằm ngăn không cho dòng máu chảy ngược về tâm nhĩ trái.

Sa van hai lá là hiện tượng bất thường về mặt cấu trúc khi một hoặc cả hai mép lá van trở nên phì đại, dày lên bất thường hoặc mô van bị thoái hóa nhầy khiến chúng mất đi độ căng chắc tự nhiên. Khi áp lực trong buồng thất trái tăng cao lúc co bóp, mép lá van hoặc thân lá van sẽ bị đẩy phồng ngược vào trong lòng tâm nhĩ trái tương tự như chiếc dù bị gió thổi lật ngược. Khi độ khép kín của hai mép van bị xáo trộn, dòng máu có thể bị rò rỉ trở lại buồng nhĩ trái, hình thành nên tình trạng hở van hai lá đi kèm.

Trên bình diện lâm sàng tim mạch, đại đa số người bệnh có sa van hai lá đơn thuần thường mang tính chất lành tính, không kèm theo rối loạn huyết động đáng kể và không đòi hỏi can thiệp ngoại khoa khẩn cấp. Rất nhiều trường hợp người bệnh chung sống hòa bình suốt cuộc đời với cấu trúc van này mà không gặp bất kỳ trở ngại nào trong sinh hoạt thể chất. Tuy vậy, đây vẫn là một thực thể giải phẫu cần được ghi nhận và phân tầng nguy cơ cẩn thận bởi một số ít trường hợp có thể tiến triển nặng dần theo thời gian, gây suy giảm chức năng thất trái hoặc thúc đẩy các ổ loạn nhịp tim nguy hiểm.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh chính dẫn đến tình trạng sa van hai lá bắt nguồn từ những biến đổi cấu trúc mô học bất thường của lá van hoặc các bộ phận hỗ trợ dưới van, bao gồm thừng gân và cột cơ. Nguyên nhân phổ biến nhất là quá trình thoái hóa nhầy của tổ chức liên kết. Trong quá trình này, lượng collagen cấu trúc bình thường bị suy giảm và thay thế dần bởi các chất nền mucopolysaccharide dư thừa. Điều này làm cho các lá van trở nên xốp mềm, dày lên rõ rệt, diện tích bề mặt lá van rộng ra và hệ thống dây chằng thừng gân bị kéo giãn dài hoặc mỏng manh đi. Kết quả là khi tâm thất trái co bóp tạo áp lực cao, thừng gân không còn đủ độ căng chắc để giữ mép lá van ở đúng mặt phẳng sinh lý, khiến lá van bị lộn ngược vào lòng tâm nhĩ trái.

Yếu tố bẩm sinh và di truyền đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự hình thành của sa van hai lá nguyên phát. Nhiều trường hợp bệnh mang tính chất gia đình với kiểu di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường nhưng có mức độ biểu hiện lâm sàng rất khác nhau giữa các thành viên. Ngoài ra, sa van hai lá cũng thường liên quan chặt chẽ đến các hội chứng rối loạn mô liên kết di truyền toàn thân như hội chứng Marfan, hội chứng Ehlers-Danlos, bệnh tạo xương bất toàn hoặc hội chứng móng chè. Ở những cá nhân mắc các hội chứng này, khiếm khuyết tổng hợp sợi ngoại bào khiến toàn bộ hệ thống mô nâng đỡ trong cơ thể, bao gồm cả van tim và thành động mạch chủ, đều trở nên lỏng lẻo và dễ thương tổn.

Bên cạnh nhóm nguyên nhân nguyên phát do bẩm sinh, sa van hai lá thứ phát có thể xuất hiện do hậu quả của các tổn thương tim mạch mắc phải. Tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tim hoặc nhồi máu cơ tim có thể gây tổn thương, đứt hoặc rối loạn chức năng của các cột cơ nâng đỡ lá van. Bệnh cơ tim phì đại, viêm cơ tim, sốt thấp khớp cũ gây sẹo co kéo van tim hoặc chấn thương ngực kín cũng có thể làm biến dạng cấu trúc hình học của buồng thất trái và vòng van hai lá.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng phát hiện bệnh hoặc khiến bệnh tiến triển nặng bao gồm tiền sử gia đình có người thân mắc bệnh van tim, người có thể trạng cao gầy, ngực lõm bẩm sinh hoặc cột sống vẹo. Tuổi tác cũng là yếu tố đáng chú ý khi các thoái hóa mô van tích lũy theo năm tháng có thể khiến tình trạng sa van và hở van tim trở nên rõ rệt hơn ở người cao tuổi.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của sa van hai lá rất đa dạng, dao động từ hoàn toàn không có triệu chứng cho đến các biểu hiện ảnh hưởng rõ rệt tới hoạt động thể lực. Phần lớn người mắc sa van hai lá nhẹ hoặc không có hở van tim đi kèm thường không cảm nhận bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, bệnh chỉ vô tình được phát hiện qua các đợt khám sức khỏe định kỳ hoặc khi bác sĩ dùng ống nghe kiểm tra tim.

Đối với những trường hợp có biểu hiện triệu chứng, cảm giác hồi hộp đánh trống ngực là dấu hiệu thường gặp nhất. Người bệnh có thể cảm thấy tim đập nhanh bất thường, đập dồn dập hoặc bỏ nhịp từng lúc, đặc biệt xuất hiện rõ hơn khi nằm nghiêng sang bên trái hoặc trong trạng thái căng thẳng tâm lý, sau khi dùng các chất kích thích như cà phê hay trà đặc. Rối loạn nhịp tim này có thể do các ngoại tâm thu thất, ngoại tâm thu nhĩ hoặc cơn nhịp nhanh kịch phát trên thất gây ra.

Cơn đau thắt ngực hoặc khó chịu vùng ngực cũng là một than phiền khá phổ biến. Đau ngực ở người bị sa van hai lá thường mang tính chất không điển hình, không giống với cơn đau thắt ngực do thiếu máu cơ tim cục bộ; cơn đau có thể âm ỉ, nhói nhói ở vùng trước tim, xuất hiện ngẫu nhiên không phụ thuộc vào mức độ gắng sức và có thể kéo dài từ vài giây đến hàng giờ mà không thuyên giảm khi nghỉ ngơi. Đi kèm với đó là triệu chứng mệt mỏi mạn tính, cảm giác hụt hơi, khó thở nhẹ khi vận động thể lực hoặc khi phải leo cầu thang cao. Một số người bệnh còn gặp hiện tượng đau nửa đầu, choáng váng, hoa mắt hoặc cảm giác bồng bềnh mỗi khi thay đổi tư thế đột ngột từ nằm sang đứng do rối loạn điều hòa thần kinh thực vật.

Cần phân biệt rõ các dấu hiệu sa van hai lá lành tính với các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm khi bệnh tiến triển sang hở van hai lá nặng hoặc suy tim. Người bệnh cần cảnh giác cao độ khi xuất hiện tình trạng khó thở kịch phát về đêm, khó thở buộc phải ngồi dậy để thở, phù hai chi dưới hoặc có các cơn ngất xỉu thoáng qua. Bên cạnh đó, các triệu chứng hồi hộp kèm đau ngực của sa van hai lá cũng rất dễ bị nhầm lẫn với hội chứng rối loạn lo âu, rối loạn thần kinh tim hoặc cơn hoảng sợ, dẫn đến việc chẩn đoán muộn hoặc lo lắng quá mức không cần thiết.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán sa van hai lá đòi hỏi sự kết hợp toàn diện giữa thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các kỹ thuật thăm dò hình ảnh, chức năng tim mạch chuyên sâu nhằm đánh giá chính xác mức độ sa van cũng như ảnh hưởng của dòng máu phụt ngược lên buồng tim.

Bước khởi đầu quan trọng trong chẩn đoán lâm sàng là việc bác sĩ sử dụng ống nghe tim để phát hiện các âm thổi đặc trưng. Dấu hiệu kinh điển của sa van hai lá khi nghe tim là tiếng nhấp giữa tâm thu tức tiếng click, tạo ra do sự căng đột ngột của các thừng gân bị kéo dãn khi lá van bị phồng ngược vào nhĩ trái. Nếu có tình trạng hở van hai lá đi kèm, bác sĩ sẽ nghe thấy thêm một tiếng thổi muộn ở kỳ tâm thu theo sau tiếng click. Cường độ và thời điểm xuất hiện của tiếng click cùng tiếng thổi có thể thay đổi linh hoạt khi người bệnh thực hiện các nghiệm pháp sinh lý như đứng dậy đột ngột, ngồi xổm hoặc làm nghiệm pháp Valsalva.

Siêu âm tim qua thành ngực là tiêu chuẩn vàng không thể thay thế trong việc xác định chẩn đoán sa van hai lá. Trên hình ảnh siêu âm tim hai bình diện và siêu âm Doppler, bác sĩ có thể quan sát trực tiếp chuyển động của các lá van, đo đạc độ dày mô van, xác định mức độ dịch chuyển của mép lá van vượt qua mặt phẳng vòng van vào tâm nhĩ trái trên hai milimét trong kỳ tâm thu. Đồng thời, siêu âm Doppler màu giúp định lượng chính xác mức độ hở van hai lá từ nhẹ đến nặng, đo áp lực động mạch phổi và đánh giá kích thước cũng như chức năng co bóp của tâm nhĩ trái và tâm thất trái.

Bên cạnh đó, các phương pháp thăm dò cận lâm sàng hỗ trợ khác bao gồm điện tâm đồ mười hai chuyển đạo giúp phát hiện các rối loạn nhịp tim như rung nhĩ hay ngoại tâm thu. Thiết bị Holter điện tâm đồ được chỉ định nếu người bệnh thường xuyên hồi hộp hoặc ngất. Chụp X-quang ngực thẳng giúp khảo sát bóng tim, trong khi cộng hưởng từ tim được cân nhắc ở ca bệnh phức tạp để đánh giá chính xác thể tích buồng tim và mô kẽ cơ tim.

Biến chứng tiềm ẩn của tình trạng sa van hai lá

Dù đa phần sa van hai lá tiến triển lành tính, một số ít trường hợp có thể gặp các biến chứng tim mạch phức tạp nếu không được quản lý chặt chẽ. Biến chứng thường gặp nhất là hở van hai lá tiến triển, xảy ra khi các lá van không thể khép kín, làm một phần dòng máu chảy ngược về tâm nhĩ trái trong thì tâm thu, lâu ngày dẫn đến giãn buồng nhĩ trái và suy tim sung huyết. Biến chứng cấp tính nguy hiểm khác là đứt dây chằng thừng gân hoặc đứt cột cơ nâng đỡ van, gây ra tình trạng hở van hai lá cấp tính nặng nề với biểu hiện phù phổi cấp và tụt huyết áp trụy mạch.

Bên cạnh đó, bề mặt mép van bị tổn thương và biến dạng cấu trúc do sa van tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lưu hành trong máu bám dính, gây ra viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn bán cấp. Đây là tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng ở lớp màng trong tim và mô van tim, có thể phá hủy hoàn toàn tổ chức van và hình thành các cục sùi dễ bong ra gây tắc mạch ở các cơ quan xa. Ngoài ra, rối loạn nhịp tim như rung nhĩ hoặc nhịp nhanh thất cũng là biến chứng đáng chú ý, làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối buồng tim dẫn đến đột quỵ nhồi máu não.

Mối liên quan giữa sa van hai lá và các bệnh lý tim mạch khác

Sa van hai lá không chỉ tồn tại đơn độc mà còn có mối liên hệ mật thiết với nhiều bệnh lý tim mạch và rối loạn tuần hoàn khác. Tình trạng tăng huyết áp mạn tính không được kiểm soát tốt có thể làm tăng áp lực buồng thất trái, từ đó thúc đẩy mức độ sa van và làm nặng thêm tình trạng hở van tim sẵn có. Khi sa van hai lá dẫn đến hở van nặng kéo dài, thể tích và áp lực buồng tim trái tăng cao sẽ thúc đẩy sự xuất hiện của suy tim mạn tính, đồng thời gây ứ trệ tuần hoàn phổi và tăng áp động mạch phổi thứ phát.

Rối loạn nhịp tim như rung nhĩ hoặc các biến đổi điện học như tái cực sớm hay ngoại tâm thu thất thường dễ khởi phát ở người bệnh sa van hai lá do sự căng kéo bất thường của vòng van và cơ tâm thất. Tình trạng rung nhĩ kéo theo nguy cơ hình thành cục máu đông trong tiểu nhĩ trái, có thể trôi theo dòng tuần hoàn gây biến chứng đột quỵ tắc mạch máu não hoặc rối loạn tuần hoàn não thoáng qua. Bên cạnh đó, các bệnh lý viêm cơ tim hay bệnh cơ tim thiếu máu cục bộ cũng có thể làm tổn thương chức năng cột cơ, gây nên tình trạng sa van hai lá thứ phát hoặc làm tình trạng bệnh nền trở nên nghiêm trọng hơn.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược quản lý và điều trị sa van hai lá được cá thể hóa phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ sa van, sự hiện diện và độ nặng của tình trạng hở van tim đi kèm, cũng như các triệu chứng lâm sàng của từng người bệnh. Mục tiêu điều trị cốt lõi là kiểm soát các triệu chứng khó chịu, phòng ngừa các biến chứng suy giảm chức năng tim và bảo tồn tuổi thọ của van tự nhiên.

Đối với những bệnh nhân mắc sa van hai lá thể nhẹ, không kèm hở van hoặc hở van ở mức độ tối thiểu và hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng, việc can thiệp bằng thuốc hay phẫu thuật là không cần thiết. Trọng tâm theo dõi ở nhóm này là tái khám định kỳ từ một đến hai năm một lần cùng với thực hiện siêu âm tim kiểm tra để theo dõi diễn biến cấu trúc van tim theo thời gian. Bác sĩ chuyên khoa tim mạch cũng sẽ tư vấn lối sống phù hợp nhằm duy trì thể trạng ổn định.

Khi người bệnh xuất hiện các triệu chứng cơ năng như hồi hộp, đánh trống ngực, đau tức ngực hoặc có các đợt rối loạn nhịp tim nhẹ, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định điều trị nội khoa bằng các nhóm thuốc phù hợp. Nhóm thuốc chẹn beta giao cảm thường được ưu tiên lựa chọn hàng đầu nhằm giúp ổn định nhịp tim, giảm bớt tác động kích thích của hệ giao cảm lên cơ tim, từ đó xoa dịu cảm giác đánh trống ngực và giảm đau tức ngực không điển hình. Nếu bệnh nhân tiến triển sang tình trạng hở van hai lá mức độ trung bình đến nặng gây quá tải thể tích buồng tim, các nhóm thuốc điều trị suy tim như thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin hoặc thuốc lợi tiểu có thể được bác sĩ phối hợp để làm giảm tiền gánh và hậu gánh cho quả tim. Trong trường hợp có biến chứng rung nhĩ, thuốc chống đông máu sẽ được chỉ định bắt buộc để ngăn ngừa hình thành cục máu đông gây thuyên tắc mạch não. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc hoặc tự điều chỉnh liều lượng mà phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ điều trị.

Can thiệp ngoại khoa được đặt ra khi sa van hai lá tiến triển thành hở van hai lá mức độ nặng, kèm theo triệu chứng suy tim giảm khả năng gắng sức hoặc có bằng chứng phân suất tống máu thất trái bắt đầu suy giảm và buồng tim giãn rộng trên siêu âm tim dù người bệnh chưa có triệu chứng rõ. Phẫu thuật sửa van hai lá luôn là giải pháp tối ưu được ưu tiên lựa chọn hơn so với thay van cơ học hay van sinh học, bởi phương pháp sửa van giúp bảo tồn tối đa cấu trúc giải phẫu sinh lý của quả tim, duy trì chức năng tâm thất tốt hơn và giảm thiểu việc phải dùng thuốc chống đông lâu dài. Người bệnh cần thảo luận kỹ lưỡng với bác sĩ phẫu thuật tim mạch để lựa chọn phương án và thời điểm phẫu thuật an toàn nhất.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Do sa van hai lá nguyên phát phần lớn xuất phát từ các yếu tố di truyền và đặc điểm giải phẫu bẩm sinh của mô liên kết, hiện nay y học vẫn chưa có biện pháp đặc hiệu nào để ngăn ngừa hoàn toàn sự xuất hiện của cấu trúc van bất thường này. Dẫu vậy, các chiến lược phòng ngừa tích cực đóng vai trò tối quan trọng trong việc làm chậm tốc độ tiến triển của bệnh, hạn chế nguy cơ xảy ra biến chứng đứt thừng gân, hở van tim nặng và bảo vệ tối đa sức khỏe tim mạch tổng thể.

Trước hết, việc xây dựng một lối sống lành mạnh cho hệ tim mạch là nền tảng cốt lõi. Người mắc sa van hai lá nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, giàu rau xanh, củ quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế thức ăn chứa nhiều muối natri cũng như chất béo bão hòa để kiểm soát huyết áp ở mức lý tưởng. Huyết áp tăng cao sẽ tạo thêm áp lực tống máu lên buồng thất trái, từ đó làm gia tăng lực căng kéo xé rách thừng gân của van hai lá. Cần kiêng cữ hoặc hạn chế tối đa các chất kích thích có thể kích hoạt cơn nhịp nhanh như rượu bia, cà phê đậm đặc, thuốc lá và các loại nước tăng lực.

Tập luyện thể dục thể thao đều đặn với cường độ vừa phải như đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ nhàng, bơi lội hoặc tập yoga rất được khuyến khích nhằm nâng cao dung tích tim phổi và cải thiện tuần hoàn máu. Tuy nhiên, người bệnh cần tránh các bài tập gắng sức quá mức, các môn thể thao đối kháng mạnh hoặc cử tạ nặng có thể làm tăng áp lực trong lồng ngực đột ngột. Bên cạnh đó, việc giữ gìn vệ sinh răng miệng sạch sẽ, lấy cao răng định kỳ và điều trị triệt để các ổ nhiễm trùng ngoài da hay tai mũi họng là biện pháp thiết yếu để ngăn ngừa vi khuẩn xâm nhập vào máu bám vào lá van bị tổn thương gây viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn. Cuối cùng, tuân thủ lịch tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa tim mạch là cách hữu hiệu nhất để kiểm soát tốt diễn tiến bệnh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người được chẩn đoán mắc sa van hai lá hoặc đang nghi ngờ có bệnh lý van tim cần chủ động đi khám tại các cơ sở chuyên khoa tim mạch ngay khi nhận thấy những thay đổi bất thường trên cơ thể. Việc phát hiện sớm sự chuyển biến từ thể lành tính sang thể hở van có biến chứng giúp người bệnh được can thiệp kịp thời, tránh tổn thương cơ tim không thể hồi phục.

Người bệnh nên đến gặp bác sĩ khám chuyên khoa trong các trường hợp sau:

• Xuất hiện tình trạng hồi hộp, tim đập nhanh dồn dập hoặc loạn nhịp tim xảy ra thường xuyên hơn và kéo dài dai dẳng.
• Cảm giác mệt mỏi suy nhược gia tăng rõ rệt, khả năng chịu đựng gắng sức giảm sút hoặc khó thở khi thực hiện các công việc nhẹ hàng ngày.
• Đau tức vùng ngực xuất hiện với tần suất dày đặc hơn hoặc không rõ nguyên nhân.
• Hoa mắt, chóng mặt lặp đi lặp lại hoặc có cảm giác sắp ngất khi thay đổi tư thế.

Cần đến ngay phòng cấp cứu hoặc gọi dịch vụ y tế khẩn cấp nếu gặp phải các dấu hiệu nguy hiểm sau:

• Cơn khó thở dữ dội, khó thở kịch phát khi đang nằm ngủ khiến người bệnh phải bật dậy để thở hoặc thở khò khè kèm ho ra bọt màu hồng.
• Đau thắt ngực dữ dội lan ra vai, hàm, lưng hoặc cánh tay trái kéo dài trên mười lăm phút.
• Ngất xỉu đột ngột hoặc mất ý thức thoáng qua.
• Sốt cao kéo dài không rõ nguyên nhân kèm theo ớn lạnh và mệt lả ở người đã biết có sa van hai lá.
• Xuất hiện các dấu hiệu thần kinh khu trú đột ngột như yếu liệt nửa người, méo miệng hoặc nói khó, cảnh báo nguy cơ đột quỵ não do thuyên tắc mạch.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán xác định cũng như phác đồ chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Mỗi cá nhân có cấu trúc tim, mức độ sa van, huyết động và bệnh lý nền hoàn toàn khác biệt; vì vậy kế hoạch theo dõi hay điều trị cần phải được cá thể hóa trên từng ca bệnh cụ thể.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán mức độ bệnh của mình dựa trên các triệu chứng mô tả, không tự mua thuốc theo đơn của người khác và không tự ý ngưng hay thay đổi liều lượng các loại thuốc trợ tim, thuốc huyết áp hoặc thuốc chống đông máu được bác sĩ kê toa. Việc tự ý áp dụng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng khoa học để điều trị bệnh van tim có thể làm chậm trễ thời điểm can thiệp vàng, dẫn tới nguy cơ biến chứng nguy hiểm tính mạng. Khi thực hiện các thủ thuật y khoa hoặc nha khoa có xâm lấn như nhổ răng, người bệnh cần chủ động thông báo cho nhân viên y tế về tình trạng sa van hai lá của mình để được đánh giá nguy cơ nhiễm khuẩn một cách an toàn.

Kết luận

Sa van hai lá phần lớn là một biến đổi giải phẫu lành tính và người mắc hoàn toàn có thể duy trì một cuộc sống khỏe mạnh, năng động nếu hiểu đúng về tình trạng tim mạch của mình. Việc chủ động nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, tránh xa các yếu tố gây kích thích nhịp tim và xây dựng lối sống khoa học là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe trái tim. Mặc dù đa số trường hợp không cần can thiệp ngoại khoa hay dùng thuốc, việc tuân thủ lịch tái khám định kỳ và thực hiện siêu âm tim theo khuyến nghị của bác sĩ chuyên khoa tim mạch sẽ giúp kiểm soát sát sao chức năng van, phát hiện kịp thời các biến chứng tiềm ẩn và đảm bảo an toàn lâu dài cho người bệnh.