Sa sút trí tuệ do mạch máu não: Chẩn đoán và cách điều trị

Tổng quan về sa sút trí tuệ do mạch máu não

Sa sút trí tuệ do mạch máu não, còn được gọi là sa sút trí tuệ căn nguyên mạch máu, là một nhóm các hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi sự suy giảm chức năng nhận thức thứ phát sau các dạng tổn thương mạch máu não khác nhau. Hệ thống tuần hoàn não có vai trò sống còn trong việc cung cấp liên tục oxy và dưỡng chất để duy trì sự sống của hàng tỷ tế bào thần kinh. Khi lưu lượng tuần hoàn này bị tắc nghẽn hoặc gián đoạn, các tế bào thần kinh tương ứng sẽ thiếu máu cục bộ, hoại tử và làm đứt gãy mạng lưới liên kết vỏ não và dưới vỏ.

Theo hướng dẫn chẩn đoán của Bộ Y tế và các phân loại y khoa quốc tế, sa sút trí tuệ căn nguyên mạch máu bao gồm nhiều thể bệnh phong phú tùy thuộc vào cơ chế và vị trí tổn thương. Các thể thường gặp gồm sa sút trí tuệ sau nhồi máu não diện rộng, sa sút trí tuệ do nhồi máu đa ổ khuyết, tổn thương chất trắng lan tỏa dưới vỏ não như bệnh Binswanger, cùng tình trạng sa sút trí tuệ liên quan đến vi xuất huyết não rải rác hoặc bệnh mạch máu lắng đọng protein amyloid não. Bệnh thường ghi nhận tỷ lệ mắc tăng cao ở người từ 65 đến 70 tuổi trở lên và có xu hướng xuất hiện nhiều hơn ở nam giới do mối liên quan mật thiết với các yếu tố nguy cơ tim mạch xơ vữa.

Điểm đặc trưng cốt lõi của sa sút trí tuệ mạch máu não là sự suy giảm sớm và nổi trội của nhóm chức năng điều hành vùng trán dưới vỏ. Trong khi người mắc bệnh Alzheimer thường khởi phát bằng triệu chứng quên sự kiện gần đây, người bệnh mạch máu não lại biểu hiện sự chậm chạp trong tư duy, lúng túng khi lập kế hoạch, khó giải quyết vấn đề, giảm khả năng định hướng không gian và thay đổi kiểm soát hành vi, gây ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sống tự lập.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Căn nguyên trực tiếp dẫn đến sa sút trí tuệ do mạch máu não là sự suy giảm hoặc gián đoạn lưu lượng tuần hoàn nuôi dưỡng mô não, bắt nguồn từ các tổn thương thực thể trong hệ thống mạch máu não nội sọ và ngoài sọ. Khi tế bào thần kinh không được cung cấp đủ oxy và glucose thiết yếu, các synap dẫn truyền sẽ suy thoái và tế bào não nhanh chóng hoại tử.

Nhóm nguyên nhân do bệnh lý động mạch lớn bao gồm tình trạng xơ vữa tiến triển tại các động mạch cảnh hoặc các nhánh lớn của động mạch não. Các mảng xơ vữa nứt vỡ kích hoạt ngưng tập tiểu cầu, hình thành huyết khối gây tắc nghẽn lòng mạch và dẫn đến các ổ nhồi máu não diện rộng. Khi tổn thương xảy ra ở các vùng chức năng nhận thức trọng yếu như thùy trán, thùy đỉnh hoặc hồi hải mã, khả năng tư duy của người bệnh sẽ suy thoái rõ rệt.

Nhóm nguyên nhân do bệnh lý mạch máu nhỏ nội sọ giữ vai trò đặc biệt phổ biến trong các ca bệnh tiến triển âm thầm. Tình trạng thoái hóa hyaline và xơ cứng tiểu động mạch làm hẹp lòng các vi mạch nuôi dưỡng cấu trúc sâu của não bộ. Điều này gây nên hàng loạt ổ nhồi máu não ổ khuyết kích thước nhỏ tại đồi thị, bao trong và hạch nền. Đồng thời, tổn thương thiếu máu cục bộ lan tỏa chất trắng dưới vỏ não, điển hình là bệnh Binswanger, làm đứt gãy các bó sợi dẫn truyền thần kinh nối liền giữa vỏ não trán và các cấu trúc dưới vỏ. Bệnh mạch máu lắng đọng amyloid não cũng làm thành mạch giòn, dễ gây các ổ vi xuất huyết vỏ não rải rác.

Các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa đóng vai trò thúc đẩy bệnh mạch máu não tiến triển:

• Tăng huyết áp mạn tính là yếu tố nguy cơ hàng đầu, tạo áp lực cơ học liên tục làm tổn thương nội mạc và biến dạng cấu trúc vi mạch não.
• Đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa lipid máu làm gia tăng tình trạng viêm mạn tính và thúc đẩy mảng xơ vữa phát triển nhanh chóng.
• Các bệnh lý tim mạch như rung nhĩ, suy tim, bệnh van tim và nhồi máu cơ tim tạo điều kiện hình thành huyết khối buồng tim, dễ trôi lên làm thuyên tắc mạch máu não.
• Thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, béo phì, lối sống tĩnh tại ít vận động và chế độ ăn nhiều muối, chất béo bão hòa làm gia tăng nguy cơ tổn thương mạch máu não ở người cao tuổi.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của sa sút trí tuệ do mạch máu não rất phong phú và có sự khác biệt đáng kể tùy thuộc vào kích thước, vị trí và số lượng tổn thương mạch máu trên nhu mô não. Bệnh có thể khởi phát đột ngột sau một biến cố tai biến mạch máu não hoặc tiến triển âm thầm theo từng đợt suy thoái bậc thang gián đoạn.

Nhóm triệu chứng suy giảm nhận thức:

• Suy giảm chức năng điều hành là dấu hiệu sớm và điển hình nhất của bệnh. Người bệnh gặp lúng túng khi lập kế hoạch, mất khả năng sắp xếp thứ tự các bước công việc, khó đưa ra phán đoán chính xác và gặp trở ngại lớn khi giải quyết các vấn đề thường nhật.
• Giảm tốc độ xử lý thông tin và suy giảm khả năng tập trung chú ý khiến người bệnh phản xạ chậm chạp, dễ phân tâm trong các cuộc trò chuyện và khó theo dõi các thông tin phức tạp.
• Rối loạn trí nhớ có thể xuất hiện nhưng thường ở mức độ nhẹ hơn so với bệnh Alzheimer trong giai đoạn đầu. Người bệnh thường gặp khó khăn trong việc chủ động nhớ lại thông tin nhưng vẫn có thể nhận biết hoặc nhớ ra khi có gợi ý hỗ trợ.
• Các rối loạn nhận thức vỏ não khác bao gồm vong ngôn (khó tìm từ ngữ diễn đạt hoặc khó hiểu lời nói), vong trí (mất khả năng nhận biết đồ vật, gương mặt quen thuộc) và vong hành (mất khả năng thực hiện các động tác vận động khéo léo dù không bị liệt cơ).

Nhóm triệu chứng thần kinh khu trú và vận động:

• Người bệnh thường có tiền sử yếu liệt nửa người thoáng qua hoặc vĩnh viễn, méo miệng, nuốt nghẹn, nói đớ hoặc dáng đi không vững.
• Các dấu hiệu thần kinh thực thể như phản xạ gân xương tăng, phản xạ bệnh lý bó tháp dương tính và rối loạn dáng đi dạng bước ngắn, lê chân thường xuất hiện đồng thời.
• Rối loạn kiểm soát cơ vòng như tiểu gấp, tiểu không tự chủ cũng là biểu hiện thường gặp khi tổn thương chất trắng dưới vỏ làm gián đoạn đường dẫn truyền thần kinh kiểm soát bàng quang.

Nhóm triệu chứng tâm thần và biến đổi hành vi:

• Hội chứng trầm cảm thứ phát sau tai biến mạch máu não xuất hiện khá phổ biến, biểu hiện qua sự u uất, mất hứng thú và thu mình. Người bệnh cũng dễ rơi vào trạng thái cảm xúc không ổn định, dễ cáu gắt, khóc cười vô cớ do mất khả năng ức chế cảm xúc, đôi khi xuất hiện các hoang tưởng nghi ngờ hoặc ảo giác ở giai đoạn nặng.

Chẩn đoán

Chẩn đoán sa sút trí tuệ do mạch máu não đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa thần kinh phải kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng toàn diện, đánh giá nhận thức thần kinh tâm lý và ứng dụng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh học nhằm xác định rõ mối quan hệ nhân quả giữa tổn thương mạch máu và suy giảm nhận thức.

Khám lâm sàng và đánh giá chức năng nhận thức:

• Bác sĩ tiến hành khai thác bệnh sử chi tiết từ người bệnh và thân nhân, tập trung vào thời điểm khởi phát, kiểu tiến triển bậc thang và tiền sử các biến cố tim mạch hoặc đột quỵ não trước đó. Các bài trắc nghiệm nhận thức chuẩn hóa như thang đánh giá trạng thái tâm thần tối thiểu (MMSE) hoặc thang đánh giá nhận thức Montreal (MoCA) được thực hiện để lượng giá mức độ suy giảm ở các lĩnh vực như chức năng điều hành, trí nhớ, ngôn ngữ và khả năng xử lý không gian thị giác.

Chẩn đoán hình ảnh học thần kinh:

• Chụp cộng hưởng từ sọ não (MRI) là phương pháp có giá trị chẩn đoán cao nhất, giúp phát hiện rõ các ổ nhồi máu não cũ hoặc mới, các ổ nhồi máu não ổ khuyết kích thước nhỏ, tình trạng thoái hóa chất trắng lan tỏa dưới vỏ não và các ổ vi xuất huyết do bệnh mạch máu amyloid.
• Chụp cắt lớp vi tính sọ não (CT scan) được chỉ định nhằm phát hiện các tổn thương nhồi máu diện rộng, xuất huyết não hoặc loại trừ các bệnh lý thần kinh khác như máu tụ dưới màng cứng mạn tính và khối u nội sọ.

Các xét nghiệm cận lâm sàng bổ trợ:

• Xét nghiệm máu tổng quát giúp đánh giá đường huyết, bilan lipid máu, chức năng gan thận, điện giải đồ, nồng độ vitamin B12 và chức năng tuyến giáp nhằm tầm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch và loại trừ các căn nguyên gây suy giảm nhận thức có thể điều chỉnh được.
• Điện tâm đồ (ECG) và siêu âm tim qua thành ngực giúp phát hiện rối loạn nhịp tim như rung nhĩ hoặc bệnh lý van tim có nguy cơ tạo huyết khối. Siêu âm Doppler mạch cảnh và động mạch đốt sống giúp đánh giá tình trạng xơ vữa và mức độ hẹp các động mạch chính cấp máu cho não.

Các thể bệnh tổn thương mạch máu não dẫn đến sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ do mạch máu não không chỉ đơn thuần là hậu quả của một lần đột quỵ mà bao gồm nhiều thể tổn thương mạch máu phong phú với cơ chế bệnh sinh khác nhau. Thể sa sút trí tuệ sau đột quỵ nhồi máu ổ lớn thường xuất hiện rõ rệt sau khi một động mạch lớn nuôi dưỡng vùng vỏ não trọng yếu bị bít tắc hoàn toàn, dẫn đến hoại tử diện rộng và suy giảm chức năng nhận thức đột ngột.

Thể bệnh mạch máu nhỏ dưới vỏ lại phát triển âm thầm do sự thoái hóa và xơ cứng mạn tính các tiểu động mạch nuôi chất trắng sâu trong não. Tổn thương này gây nên các ổ nhồi máu não ổ khuyết đa ổ và tổn thương chất trắng lan tỏa như trong bệnh Binswanger, làm đứt gãy sự kết nối giữa vỏ não trán và các nhân xám dưới vỏ. Bên cạnh đó, sa sút trí tuệ do bệnh mạch máu lắng đọng protein amyloid gây ra các ổ vi xuất huyết vỏ não rải rác, tạo nên những rối loạn nhận thức phức tạp cần được bác sĩ phân biệt chính xác qua phim chụp cộng hưởng từ sọ não.

Ảnh hưởng của bệnh lý mạch máu não đến cảm xúc và tâm thần

Bên cạnh sự suy giảm năng lực nhận thức, tổn thương mạch máu não còn gây ảnh hưởng sâu sắc đến các trung tâm kiểm soát cảm xúc và hành vi tại thùy trán và hệ viền. Người bệnh thường có biểu hiện cảm xúc không ổn định, dễ khóc hoặc dễ cười không kiềm chế được trước các kích thích nhỏ, tạo nên hội chứng cảm xúc bùng nổ mất ức chế.

Trầm cảm thứ phát sau tổn thương mạch máu não xuất hiện với tần suất khá cao, khiến người bệnh trở nên thu mình, mất đi động lực sống và từ chối tham gia các hoạt động phục hồi chức năng hằng ngày. Trong các giai đoạn tiến triển nặng, sự biến đổi nhân cách có thể đi kèm với biểu hiện lo âu, bồn chồn, rối loạn giấc ngủ ban đêm hoặc xuất hiện các hoang tưởng nghi ngờ đối với người thân. Gia đình cần nhận thức rõ rằng các biểu hiện này bắt nguồn từ tổn thương thực thể ở não bộ để kiên nhẫn hỗ trợ và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa tâm thần kinh.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Xử trí sa sút trí tuệ do mạch máu não đòi hỏi một chiến lược điều trị toàn diện và đa mô thức, lấy mục tiêu bảo tồn chức năng thần kinh còn lại, ngăn ngừa đột quỵ não tái phát và nâng cao chất lượng cuộc sống của người bệnh làm trọng tâm. Do các tế bào não đã hoại tử không có khả năng tái tạo nguyên vẹn, các can thiệp y tế tập trung chủ yếu vào việc kiểm soát nguyên nhân mạch máu và làm chậm đà thoái hóa nhận thức.

Kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý nền và yếu tố nguy cơ tim mạch:

• Bác sĩ điều trị sẽ theo dõi và chỉ định các phác đồ kiểm soát các chỉ số sinh tồn của người bệnh một cách an toàn. Việc duy trì huyết áp ở ngưỡng mục tiêu giúp bảo vệ thành vi mạch não khỏi sự xơ cứng tiếp diễn. Kiểm soát đường huyết chặt chẽ ở người mắc đái tháo đường và điều hòa nồng độ mỡ máu bằng thuốc hạ lipid máu nhóm statin giúp ổn định các mảng xơ vữa động mạch. Thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông đường uống được bác sĩ cân nhắc chỉ định cẩn trọng ở bệnh nhân có tiền sử nhồi máu não hoặc rung nhĩ nhằm giảm nguy cơ hình thành cục máu đông mới.

Sử dụng thuốc hỗ trợ chức năng nhận thức và triệu chứng tâm thần kinh:

• Bác sĩ chuyên khoa thần kinh có thể xem xét chỉ định một số loại thuốc hỗ trợ dẫn truyền thần kinh như thuốc ức chế men cholinesterase (donepezil, rivastigmine) hoặc thuốc điều hòa thụ thể NMDA (memantine), đặc biệt trong các trường hợp sa sút trí tuệ thể hỗn hợp có phối hợp với cơ chế bệnh Alzheimer. Đối với các biểu hiện rối loạn giấc ngủ, trầm cảm hoặc kích động cảm xúc, bác sĩ có thể kê đơn các thuốc điều hòa khí sắc với liều lượng thận trọng để cải thiện hành vi và giảm bớt gánh nặng tâm lý cho người chăm sóc.

Phục hồi chức năng và chăm sóc hỗ trợ không dùng thuốc:

• Các chương trình vật lý trị liệu, vận động trị liệu và hoạt động trị liệu giúp người bệnh duy trì thăng bằng, giảm nguy cơ té ngã và bảo tồn khả năng tự phục vụ trong sinh hoạt hằng ngày. Các bài tập kích thích trí não có hướng dẫn, duy trì giao tiếp xã hội và chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa từ rau xanh, hoa quả và axit béo omega-3 đóng vai trò bảo vệ sức khỏe hệ tuần hoàn não bộ.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa sa sút trí tuệ do mạch máu não là một quá trình liên tục và dài hạn, tập trung chủ yếu vào việc duy trì sức khỏe mạch máu và loại bỏ các yếu tố nguy cơ tim mạch ngay từ giai đoạn trưởng thành và trung niên.

Kiểm soát chặt chẽ các chỉ số sức khỏe tim mạch định kỳ:

• Thường xuyên theo dõi và duy trì huyết áp ở ngưỡng mục tiêu ổn định theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Khám sức khỏe định kỳ để tầm soát sớm chỉ số đường huyết và nồng độ mỡ máu, giúp phát hiện và điều chỉnh kịp thời các rối loạn chuyển hóa. Những người có bệnh lý tim mạch nền tảng như rối loạn nhịp tim hoặc xơ vữa động mạch cần tuân thủ tái khám chuyên khoa để được theo dõi và phòng ngừa đột quỵ tái phát.

Thực hiện chế độ dinh dưỡng bảo vệ hệ tuần hoàn não:

• Áp dụng các mô hình ăn uống lành mạnh cho tim mạch như chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc DASH. Bổ sung đa dạng rau xanh lá đậm, hoa quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại hạt dinh dưỡng giàu chất xơ và chất chống oxy hóa. Tăng cường sử dụng các nguồn thực phẩm giàu axit béo omega-3 từ cá biển để hỗ trợ chức năng nội mạc mạch máu. Đồng thời, hạn chế tiêu thụ muối, giảm tối đa mỡ động vật, thức ăn chế biến sẵn và đồ ngọt nhằm ngăn ngừa xơ vữa mạch máu.

Duy trì lối sống năng động và rèn luyện trí tuệ:

• Thực hiện các hoạt động thể dục thể thao vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội ít nhất 30 phút mỗi ngày nhằm kích thích tưới máu não và kiểm soát cân nặng hợp lý. Từ bỏ hoàn toàn thuốc lá và hạn chế tối đa rượu bia để bảo vệ nội mô mạch máu. Thường xuyên tham gia các hoạt động kích thích trí não như đọc sách, giải câu đố, học hỏi kỹ năng mới và duy trì giao tiếp xã hội tích cực để củng cố dự trữ nhận thức của não bộ.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc nhận biết kịp thời các dấu hiệu cảnh báo và đưa người bệnh đến cơ sở y tế có vai trò quyết định trong việc hạn chế tổn thương não lan rộng và can thiệp cấp cứu các biến cố mạch máu não cấp tính.

Các dấu hiệu cấp cứu cần gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp:

• Cần đưa người bệnh đến ngay bệnh viện có chuyên khoa đột quỵ nếu xuất hiện đột ngột các dấu hiệu thần kinh khu trú theo quy tắc FAST: méo miệng hoặc liệt cơ mặt một bên; yếu hoặc tê bì đột ngột tay chân, khó nâng tay; nói đớ, khó phát âm hoặc không hiểu lời nói của người khác; mất thị lực đột ngột hoặc chóng mặt dữ dội mất thăng bằng. Đây là những biểu hiện của cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua hoặc đột quỵ cấp cần được xử trí trong khung giờ vàng can thiệp tái tưới máu.

Các biểu hiện suy giảm nhận thức cần thăm khám chuyên khoa sớm:

• Người thân cần chủ động đưa người bệnh đến khám tại chuyên khoa thần kinh nếu phát hiện các thay đổi bất thường kéo dài như: suy giảm rõ rệt khả năng lập kế hoạch và giải quyết các công việc gia đình thường ngày; thường xuyên lạc đường ở những nơi quen thuộc; tốc độ phản xạ và giao tiếp chậm chạp khác thường; tính khí thay đổi thất thường, trở nên nghi ngờ, dễ kích động hoặc rơi vào trạng thái ủ rũ, trầm cảm không rõ nguyên nhân.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết được cung cấp cho mục đích giáo dục sức khỏe tổng quan và không thể thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Sa sút trí tuệ do mạch máu não là bệnh lý phức tạp với mức độ tổn thương thực thể và diễn tiến rất khác nhau ở từng người bệnh cụ thể.

Người bệnh và thân nhân tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc tăng tuần hoàn não, thuốc bổ thần kinh, thuốc chống đông máu hoặc tự ý điều chỉnh liều lượng các thuốc điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc ngưng hoặc sử dụng sai thuốc có thể dẫn đến nguy cơ tái phát đột quỵ đe dọa tính mạng hoặc gây biến chứng xuất huyết não nguy hiểm. Không áp dụng các bài thuốc dân gian truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng. Khi nhận thấy bất kỳ thay đổi bất thường nào về ý thức, hành vi hoặc vận động của người bệnh, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn kịp thời.

Kết luận

Sa sút trí tuệ do mạch máu não là một hội chứng bệnh lý thần kinh tiến triển phức tạp, tác động sâu sắc đến năng lực nhận thức và khả năng tự chủ của người cao tuổi. Mặc dù các tổn thương cấu trúc não do thiếu máu cục bộ không thể hồi phục hoàn toàn, việc phát hiện sớm và kiểm soát toàn diện các bệnh lý tim mạch nền tảng đóng vai trò quyết định trong việc ngăn chặn bệnh tăng nặng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa phác đồ can thiệp y khoa của bác sĩ chuyên khoa, chương trình phục hồi chức năng nhận thức cùng sự chăm sóc kiên nhẫn, thấu hiểu từ gia đình sẽ giúp người bệnh bảo tồn tối đa chức năng sinh hoạt và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.