Chứng rối loạn ngôn ngữ ở trẻ và những biểu hiện cha mẹ cần biết

Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ là gì?

Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ em là tình trạng khiếm khuyết trong việc tiếp nhận, xử lý hoặc diễn đạt các hệ thống ký hiệu lời nói, chữ viết hay biểu tượng giao tiếp. Khác với những trẻ chỉ đơn thuần chậm nói về mặt phát âm cơ học, trẻ gặp rối loạn ngôn ngữ thường gặp khó khăn sâu sắc hơn về cấu trúc ngữ pháp, vốn từ vựng nghèo nàn và hạn chế trong việc hiểu ý nghĩa của câu từ.

Tình trạng này có thể biểu hiện độc lập như một rối loạn phát triển ngôn ngữ đặc hiệu, hoặc là một phần triệu chứng đi kèm trong các vấn đề sức khỏe khác như giảm thính lực, chấn thương não bộ hay rối loạn phổ tự kỷ. Việc đánh giá ngôn ngữ cần được thực hiện dựa trên các mốc phát triển chuẩn của lứa tuổi để xác định mức độ chênh lệch, từ đó đưa ra hướng hỗ trợ phù hợp với từng cá nhân trẻ.

Phân biệt rối loạn ngôn ngữ tiếp nhận và rối loạn ngôn ngữ diễn đạt

Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ thường được phân chia thành hai nhóm chính là rối loạn ngôn ngữ tiếp nhận và rối loạn ngôn ngữ diễn đạt, hoặc có thể kết hợp cả hai thể này.

Ở thể tiếp nhận, trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu những gì người khác nói, khó làm theo các câu mệnh lệnh đơn giản hoặc phản ứng chậm với câu hỏi dù thính lực hoàn toàn bình thường. Trẻ thường tỏ ra lúng túng khi được giao nhiệm vụ hoặc khó tập trung vào các câu chuyện ngắn.

Trong khi đó, ở thể diễn đạt, trẻ hiểu được lời nói của người lớn nhưng lại gặp trở ngại lớn trong việc tìm từ ngữ, sắp xếp trật tự từ để tạo thành câu hoàn chỉnh hoặc vốn từ vựng tăng rất chậm so với lứa tuổi. Nhận biết rõ dạng khó khăn của trẻ giúp định hướng phương pháp hỗ trợ chính xác hơn.

Các biểu hiện rối loạn ngôn ngữ theo từng độ tuổi cha mẹ cần theo dõi

Các dấu hiệu bất thường về ngôn ngữ có thể quan sát thấy qua từng giai đoạn phát triển cụ thể của trẻ nhỏ.

Khi được 12 tháng tuổi, trẻ có biểu hiện đáng ngờ nếu không bập bẹ các âm cơ bản, không quay đầu lại khi nghe gọi tên hoặc không dùng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay chào tạm biệt.

Giai đoạn từ 18 đến 24 tháng tuổi, trẻ có dấu hiệu cảnh báo nếu vốn từ đơn dưới sáu từ, không bắt chước được từ mới, không làm theo chỉ dẫn đơn giản hoặc chỉ sử dụng cử chỉ thay vì cố gắng phát âm.

Đến khoảng 3 tuổi trở lên, trẻ gặp vấn đề nếu không thể nói được câu ngắn 3 đến 4 từ, phát âm quá khó nghe đối với người quen thuộc, thường xuyên lặp lại câu hỏi của người khác mà không hiểu nghĩa hoặc né tránh giao tiếp bằng ánh mắt.

Những yếu tố tác động đến quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ

Sự chậm trễ trong quá trình hình thành ngôn ngữ của trẻ nhỏ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân thực thể hoặc môi trường nuôi dưỡng.

Về mặt thể chất, các dị tật bẩm sinh ở vòm họng, dính thắng lưỡi hoặc suy giảm thính lực là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thu nhận và phát âm chuẩn xác. Ngoài ra, các rối loạn phát triển thần kinh như rối loạn phổ tự kỷ, chậm phát triển trí tuệ cũng thường đi kèm khó khăn ngôn ngữ.

Về mặt môi trường, trẻ ít được trò chuyện trực tiếp, thiếu không gian tương tác xã hội hoặc tiếp xúc quá sớm và thụ động với màn hình điện thoại, tivi trong thời gian dài cũng khiến phản xạ giao tiếp bị hạn chế. Cha mẹ cần nhìn nhận đa chiều để tìm ra nguyên nhân cốt lõi.

Biện pháp tương tác tại nhà và vai trò của can thiệp sớm

Môi trường gia đình đóng vai trò như một môi trường trị liệu tự nhiên và hiệu quả nhất cho sự tiến bộ của trẻ.

Phụ huynh nên dành thời gian trò chuyện hàng ngày với trẻ, sử dụng câu ngắn gọn, phát âm rõ ràng và mô tả những hành động đang diễn ra xung quanh. Việc đọc sách tranh, hát các bài đồng dao và cùng chơi các trò chơi tương tác luân phiên giúp trẻ hứng thú tiếp nhận từ vựng mới.

Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường kéo dài, cha mẹ không nên chần chừ chờ trẻ tự lớn mà cần đưa con đến gặp các chuyên gia tâm lý nhi hoặc chuyên viên âm ngữ trị liệu. Can thiệp sớm giúp xây dựng lộ trình rèn luyện chuyên biệt, tạo tiền đề vững chắc cho việc học tập và giao tiếp sau này.

Lưu ý an toàn

Các mốc phát triển ngôn ngữ ở mỗi trẻ có thể có sự dao động nhất định và thông tin cung cấp chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục y tế. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý áp đặt chẩn đoán hoặc tự cho trẻ sử dụng các loại thuốc bổ não, thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu bất thường, việc đưa trẻ đến khám chuyên khoa nhi hoặc tâm lý lâm sàng là bước đi an toàn và cần thiết nhất.

Tóm tắt

Quá trình phát triển ngôn ngữ ở trẻ em cần được cha mẹ quan sát sát sao trong những năm đầu đời. Nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường và chủ động đưa trẻ đến thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa sẽ mang lại cơ hội cải thiện tốt nhất, giúp trẻ tự tin hòa nhập cùng gia đình và xã hội.