Rắn biển có độc không và hướng dẫn xử trí sơ cứu đúng cách khi bị cắn

Rắn biển có độc không là gì?

Rắn biển, còn được gọi là đẻn biển trong dân gian, là nhóm bò sát thích nghi hoàn toàn với đời sống dưới nước mặn, tập trung nhiều ở các vùng biển ấm nhiệt đới. Phần đuôi của chúng dẹp như mái chèo giúp di chuyển linh hoạt trong môi trường đại dương. Đa số các loài rắn biển đều sở hữu tuyến nọc độc hoàn chỉnh nối với răng nanh hàm trên. Nọc độc của chúng là hỗn hợp phức tạp của các peptide và enzyme sinh học có hoạt tính cực kỳ mạnh mẽ, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh vận động và mô cơ của con người. Mặc dù rắn biển không chủ động tấn công con người nếu không bị kích động hay mắc kẹt trong ngư cụ, nhưng mọi sự cố tiếp xúc vô tình dẫn đến vết cắn đều phải được nhìn nhận là một tai nạn nhiễm độc nghiêm trọng, đòi hỏi sự can thiệp y tế khẩn cấp tại các bệnh viện có đầy đủ điều kiện hồi sức.

Độc tính nguy hiểm và cơ chế tác động của nọc rắn biển

Hầu như tất cả các loài rắn biển phổ biến tại vùng biển nhiệt đới đều sở hữu nọc độc cực mạnh, được xếp vào nhóm độc tố sinh học nguy hiểm bậc nhất trong tự nhiên. Nọc của rắn biển chứa hàm lượng lớn độc tố tác động lên hệ thần kinh và độc tố phá hủy cơ vân.

Độc tính thần kinh có khả năng phong bế dẫn truyền tại các khớp thần kinh cơ bắp, khiến tín hiệu vận động bị tê liệt hoàn toàn. Trong khi đó, độc chất myotoxin làm ly giải tế bào cơ vân trên diện rộng, giải phóng lượng lớn myoglobin vào máu dẫn đến suy thận cấp tính. Điểm đặc biệt nguy hiểm là lượng nọc phóng ra sau một nhát cắn có thể rất nhỏ nhưng đủ sức gây rối loạn tuần hoàn và hô hấp trầm trọng. Do đó, bất kỳ trường hợp nào bị rắn dưới biển cắn đều phải được xem là tình huống cấp cứu y tế nguy hiểm đến tính mạng, tuyệt đối không được tự ý theo dõi tại nhà.

Dấu hiệu nhận biết tình trạng nhiễm độc nọc rắn biển

Khác với các loài rắn lục hay rắn hổ mang trên cạn vốn gây phù nề, xuất huyết và hoại tử da rầm rộ, vết cắn của rắn biển thường rất mờ nhạt. Nạn nhân có thể chỉ thấy vài vết châm kim nhỏ li ti, hầu như không sưng đỏ và ít gây cảm giác đau đớn ngay tại thời điểm xảy ra tai nạn.

Chính sự âm thầm này khiến nhiều người lơ là, không nhận biết được mối nguy hiểm đang tiến triển. Sau khoảng ba mươi phút đến vài giờ, các triệu chứng toàn thân mới bắt đầu xuất hiện rõ nét. Người bệnh cảm thấy mỏi mệt rũ rượi, cứng hàm, đau nhức dữ dội các khối cơ ở lưng, đùi và vai. Tiếp đó, hiện tượng sụp mi mắt, nhìn đôi, khó nuốt, nói ngọng và khó thở sẽ diễn tiến nhanh chóng. Nước tiểu của nạn nhân có thể chuyển sang màu nâu sẫm hoặc đỏ xá xị do hiện tượng tiêu cơ vân giải phóng sắc tố cơ qua thận. Nếu không can thiệp kịp thời, tình trạng suy hô hấp do liệt cơ hoành sẽ đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Các bước sơ cứu đúng chuẩn y khoa khi bị rắn biển cắn

Khi xảy ra tai nạn, mục tiêu sơ cứu hàng đầu là làm chậm quá trình hấp thu độc tố vào tuần hoàn chung và nhanh chóng vận chuyển người bệnh đến trung tâm y tế gần nhất. Đầu tiên, cần đưa ngay nạn nhân ra khỏi mặt nước lên bờ hoặc lên thuyền để phòng tránh nguy cơ đuối nước khi độc tố khởi phát liệt cơ.

Động viên nạn nhân giữ bình tĩnh, nằm yên bất động hoàn toàn, tuyệt đối không để nạn nhân tự đi lại hay vận động vì co cơ sẽ đẩy nọc độc lan nhanh vào máu. Sử dụng băng thun co giãn quấn ép từ ngón chi lên đến gốc chi với lực ép tương đương băng ép bong gân, vừa đủ chặt nhưng vẫn sờ thấy mạch đập ở đầu chi. Sau đó dùng nẹp gỗ hoặc vật cứng cố định toàn bộ chi bị cắn nhằm hạn chế cử động khớp. Cần rửa nhẹ nhàng bề mặt vết thương bằng nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ, giữ chi ở vị trí ngang hoặc thấp hơn tim rồi khẩn trương gọi xe cấp cứu vận chuyển người bệnh đến bệnh viện có trang thiết bị hồi sức tích cực.

Những sai lầm nghiêm trọng cần tuyệt đối tránh khi xử trí ban đầu

Nhiều thói quen dân gian sai lệch trong xử trí vết thương rắn cắn không những không có tác dụng thải độc mà còn khiến tình trạng bệnh nhân chuyển biến xấu rất nhanh. Điển hình là việc rạch rộng vết thương, chích lễ hoặc dùng miệng để hút nọc độc. Những hành động này làm đứt rách mạch máu, tăng nguy cơ nhiễm trùng mô hạt sâu và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào dòng máu.

Bên cạnh đó, việc garo thắt nút quá chặt bằng dây cao su hay dây vải có thể cắt đứt hoàn toàn dòng máu nuôi dưỡng chi, dẫn đến biến chứng thiếu máu cục bộ, hoại tử chi và phải cắt cụt chi đáng tiếc. Việc đắp các loại lá cây, vôi sống, tro bếp hoặc than củi lên vết cắn cũng là sai lầm phổ biến gây viêm loét mô nghiêm trọng. Ngoài ra, tuyệt đối không cho nạn nhân uống rượu, bia, cà phê hoặc các chất kích thích với quan niệm giải độc, bởi những chất này làm giãn mạch và tăng nhịp tim, gián tiếp thúc đẩy nọc độc phát tán nhanh hơn khắp cơ thể.

Biện pháp phòng ngừa tai nạn rắn biển cho ngư dân và du khách

Phần lớn các tai nạn do rắn biển xảy ra đối với ngư dân đánh bắt hải sản, thợ lặn, người kéo lưới ven bờ hoặc du khách tắm biển tại các vùng nước nhiều rạn san hô, hốc đá. Rắn biển nhìn chung có bản tính tương đối hiền lành, chúng thường chỉ cắn khi bị giẫm phải, bị mắc vào lưới đánh cá hoặc khi cảm thấy bị đe dọa dồn vào đường cùng.

Để bảo đảm an toàn, ngư dân cần trang bị găng tay bảo hộ dày dặn và ủng cao su khi gỡ lưới, phân loại cá trên tàu thuyền. Không dùng tay trần để cầm nắm hoặc gỡ rắn biển mắc lưới; thay vào đó nên dùng kẹp dài hoặc vật dụng chuyên dụng đẩy rắn trở lại biển cẩn thận. Người đi bơi, lặn biển tuyệt đối không thò tay vào các hốc đá ngầm, hang san hô và không cố tình trêu chọc, đuổi bắt rắn biển khi bắt gặp chúng dưới nước. Khi di chuyển ở những vùng nước nông ven bờ lúc chập tối hoặc sáng sớm, nên đi ủng bảo hộ và dùng gậy khuấy động phía trước để xua đuổi các loài sinh vật biển nguy hiểm ẩn nấp dưới lớp cát.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe và hướng dẫn sơ cứu cơ bản, không thay thế cho chỉ định điều trị y khoa chuyên sâu. Mọi trường hợp bị rắn cắn dưới biển đều phải được đưa ngay đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu để theo dõi liên tục ít nhất hai mươi bốn giờ. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc dân gian, đắp lá hay áp dụng các phương pháp truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học.

Tóm tắt

Rắn biển là nhóm động vật mang nọc độc cực mạnh nhưng các tai nạn hoàn toàn có thể giảm thiểu nếu trang bị đầy đủ kiến thức phòng ngừa. Khi không may xảy ra sự cố, thái độ bình tĩnh, việc thực hiện sơ cứu bằng kỹ thuật băng ép bất động đúng chuẩn và nhanh chóng chuyển nạn nhân đến bệnh viện là yếu tố then chốt giúp bảo toàn tính mạng, hạn chế tối đa các di chứng liệt cơ hay suy hô hấp nguy hiểm.