Bệnh quai bị lây qua đường nào và cách phòng ngừa
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nhiều người thường băn khoăn quai bị lây qua đường nào và mức độ nguy hiểm ra sao khi trong gia đình hoặc trường học có người phát bệnh. Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, với đặc trưng là sưng đau tuyến nước bọt mang tai.
Hiểu rõ cơ chế và các con đường lây truyền của mầm bệnh là bước đầu tiên để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và người thân. Bài viết dưới đây sẽ giải đáp chi tiết về các đường lây lan của virus quai bị cùng những lưu ý phòng bệnh cần thiết.
Quai bị lây qua đường nào là gì?
Bệnh quai bị là một bệnh truyền nhiễm phổ biến do virus quai bị tấn công vào cơ thể, chủ yếu gây viêm và sưng to ở một hoặc cả hai bên tuyến nước bọt mang tai. Bệnh có thể gặp ở bất kỳ lứa tuổi nào nhưng phổ biến nhất là trẻ em từ năm đến mười bốn tuổi và thanh thiếu niên chưa được tiêm phòng đầy đủ. Mặc dù phần lớn các trường hợp diễn tiến lành tính và tự khỏi sau một đến hai tuần, quai bị vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây ra các biến chứng nghiêm trọng nếu không được theo dõi chu đáo, chẳng hạn như viêm tinh hoàn ở nam giới, viêm buồng trứng ở nữ giới, viêm tụy cấp hoặc viêm màng não. Do bệnh có khả năng lây truyền rất nhanh trong các môi trường tập trung đông người, việc nhận biết chính xác cách thức virus xâm nhập vào cơ thể đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát nguồn lây và hạn chế sự bùng phát của dịch bệnh trong cộng đồng.
Lây truyền trực tiếp qua giọt bắn đường hô hấp
Con đường lây truyền phổ biến và nguy hiểm nhất của bệnh quai bị là qua đường hô hấp. Khi người mang mầm bệnh ho, hắt hơi, sổ mũi, khạc nhổ hoặc nói chuyện ở cự ly gần, các giọt bắn li ti chứa virus quai bị sẽ phát tán vào không khí xung quanh. Người khỏe mạnh khi hít phải các giọt bắn lơ lửng này sẽ có nguy cơ cao bị virus xâm nhập trực tiếp qua niêm mạc mũi họng và đường hô hấp trên. Do virus có khả năng tồn tại trong giọt bắn một khoảng thời gian nhất định, không gian kín, thiếu thông gió tự nhiên như phòng học, văn phòng làm việc hay ký túc xá là những môi trường rất thuận lợi để virus phát tán trên diện rộng. Sự lây lan qua giọt bắn hô hấp thường diễn ra âm thầm, đặc biệt trong những ngày đầu khi người bệnh chưa biểu hiện sưng đau rõ rệt.
Lây lan qua tiếp xúc trực tiếp với nước bọt và dịch tiết hô hấp
Bên cạnh việc hít phải giọt bắn, virus quai bị còn lây truyền mạnh mẽ qua hành vi tiếp xúc trực tiếp giữa người với người. Nước bọt và chất tiết đường hô hấp của người bệnh chứa nồng độ virus rất cao. Những hành động như hôn nhau, dùng chung bàn chải đánh răng, ngậm chung đồ chơi ở trẻ nhỏ hoặc tiếp xúc thân mật đều dẫn đến nguy cơ truyền bệnh ngay lập tức. Ngoài ra, việc dùng chung bát đũa, thìa dĩa, cốc uống nước hoặc khăn mặt chưa được rửa sạch khử khuẩn cũng là con đường truyền mầm bệnh trực tiếp từ miệng người bệnh sang người khỏe mạnh. Trẻ em ở lứa tuổi mầm non và học sinh tiểu học là đối tượng rất dễ lây nhiễm qua con đường này do thói quen vui chơi gần gũi và chưa ý thức đầy đủ về việc giữ vệ sinh cá nhân.
Lây truyền gián tiếp qua bề mặt và vật dụng trung gian
Một con đường lây nhiễm gián tiếp không kém phần quan trọng là thông qua bề mặt đồ vật bị nhiễm virus. Khi người bệnh ho hoặc hắt hơi dùng tay che miệng, virus quai bị sẽ bám vào lòng bàn tay rồi dính lên các bề mặt tiếp xúc như tay nắm cửa, mặt bàn, nút bấm thang máy, bàn phím máy tính hoặc đồ chơi trẻ em. Người lành khi vô tình chạm tay vào các bề mặt ô nhiễm này, sau đó đưa tay lên dụi mắt, sờ mũi hoặc chạm vào miệng sẽ vô tình đưa mầm bệnh vào cơ thể. Virus có thể duy trì khả năng lây nhiễm trên các bề mặt vật dụng trong nhiều giờ ở điều kiện nhiệt độ phòng. Do đó, thói quen rửa tay không đúng cách là nguyên nhân gián tiếp khiến virus phát tán nhanh chóng trong gia đình và trường học.
Khả năng phát tán mầm bệnh âm thầm trước khi có triệu chứng
Điểm khiến bệnh quai bị dễ bùng phát thành ổ dịch lớn là khả năng phát tán virus ngay từ giai đoạn ủ bệnh. Người nhiễm virus có thể bắt đầu thải mầm bệnh ra môi trường xung quanh khoảng vài ngày trước khi xuất hiện triệu chứng điển hình như sưng nóng tuyến nước bọt mang tai. Trong giai đoạn này, do bản thân người bệnh cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh hoặc chỉ sốt nhẹ thoáng qua, họ vẫn đi học, đi làm và sinh hoạt bình thường mà không thực hiện bất kỳ biện pháp bảo vệ nào. Điều này tạo điều kiện cho virus âm thầm lan truyền đến những người xung quanh mà không ai hay biết. Nguy cơ lây nhiễm tiếp tục duy trì cao trong suốt những ngày đầu của giai đoạn toàn phát cho đến khoảng năm ngày sau khi triệu chứng sưng bắt đầu giảm.
Các biện pháp chủ động ngăn chặn đường lây truyền quai bị
Biện pháp chủ động và mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất trước bệnh quai bị là tiêm chủng vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella theo lịch khuyến cáo của cơ quan y tế. Đối với cộng đồng, việc duy trì tỷ lệ bao phủ vắc xin cao giúp tạo miễn dịch quần thể vững chắc. Bên cạnh tiêm phòng, mỗi cá nhân cần rèn luyện thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy hoặc sát khuẩn tay bằng dung dịch chứa cồn. Khi ho hoặc hắt hơi, nên che miệng bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay áo. Người dân cần giữ nhà cửa thông thoáng, thường xuyên lau chùi các bề mặt tiếp xúc và tránh dùng chung đồ dùng ăn uống cá nhân. Khi phát hiện người có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh, cần chủ động cách ly tạm thời và thông báo cho cơ sở y tế.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo y khoa phổ thông, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm. Khi có biểu hiện sốt cao, sưng đau vùng mang tai, đau đầu dữ dội hoặc đau tức vùng bìu, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám ngay lập tức để được kiểm tra và tư vấn hướng chăm sóc an toàn, không tự ý dùng thuốc hạ sốt giảm đau bừa bãi hay đắp các loại lá dân gian lên vùng sưng.
Tóm tắt
Quai bị là bệnh truyền nhiễm có tốc độ lây lan nhanh qua đường hô hấp và tiếp xúc gần. Việc hiểu rõ cơ chế lây bệnh giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân và gia đình. Tiêm chủng đầy đủ cùng thói quen vệ sinh tốt là biện pháp hiệu quả nhất để ngăn chặn virus bùng phát trong cộng đồng.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Thời gian ủ bệnh của bệnh quai bị kéo dài bao lâu?
Thời gian ủ bệnh quai bị thường kéo dài từ mười hai đến hai mươi lăm ngày, trung bình khoảng mười sáu đến mười tám ngày trước khi các triệu chứng sưng đau tuyến mang tai xuất hiện rõ ràng.
Người mắc quai bị có thể lây bệnh cho người khác trong bao lâu?
Người mắc quai bị có thể lây truyền virus cho người khác từ vài ngày trước khi tuyến mang tai sưng to cho đến khoảng năm ngày sau khi hiện tượng sưng bắt đầu thuyên giảm.
Người đã từng bị quai bị có nguy cơ tái nhiễm không?
Sau khi khỏi bệnh quai bị, đa số người bệnh sẽ có miễn dịch bền vững suốt đời và rất hiếm khi bị tái nhiễm lần thứ hai nhờ kháng thể được cơ thể tạo ra.
Bệnh quai bị có thuốc điều trị đặc hiệu để diệt virus không?
Hiện nay chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để tiêu diệt virus quai bị. Việc chăm sóc y tế chủ yếu tập trung vào hạ sốt, giảm đau và nâng đỡ thể trạng theo hướng dẫn của bác sĩ.
Người mắc quai bị cần cách ly tại nhà trong bao nhiêu ngày?
Người mắc quai bị cần được cách ly tạm thời tại nhà, đeo khẩu trang, dùng riêng đồ dùng cá nhân và hạn chế tiếp xúc gần với người khác trong ít nhất năm ngày kể từ lúc sưng tuyến mang tai.
