Quá trình xạ trị diễn ra như thế nào và các lưu ý cần biết

Quá trình xạ trị là gì?

Xạ trị là phương thức điều trị tại chỗ hoặc tại vùng, sử dụng tia X năng lượng cao, tia gamma hoặc chùm hạt để tác động trực tiếp vào vật chất di truyền của tế bào ung thư, làm gián đoạn khả năng nhân lên và thúc đẩy chúng tự phân hủy. Bác sĩ chuyên khoa xạ trị sẽ tính toán liều lượng bức xạ chính xác nhằm tập trung tối đa năng lượng vào khối u, đồng thời hạn chế tối thiểu tổn thương cho các mô lành và cơ quan quan trọng lân cận.

Tùy vào loại ung thư, giai đoạn tiến triển và thể trạng người bệnh, xạ trị có thể hướng tới mục tiêu triệt căn nhằm tiêu diệt hoàn toàn khối u, xạ trị bổ trợ để ngăn ngừa tái phát sau phẫu thuật, hoặc xạ trị giảm nhẹ giúp xoa dịu đau đớn và nâng cao chất lượng cuộc sống. Việc hiểu rõ bản chất và các bước của phương pháp xạ trị giúp người bệnh giải tỏa tâm lý lo âu, chủ động chuẩn bị thể chất và phối hợp nhịp nhàng với nhân viên y tế trong suốt liệu trình.

Giai đoạn chuẩn bị mô phỏng và lập kế hoạch xạ trị

Trước khi bắt đầu buổi chiếu tia đầu tiên, người bệnh sẽ trải qua khâu mô phỏng và lập kế hoạch điều trị chi tiết. Bác sĩ cùng kỹ sư vật lý y khoa sẽ hướng dẫn người bệnh nằm đúng tư thế trên bàn chụp cắt lớp vi tính mô phỏng. Tùy theo vị trí tổn thương ở vùng đầu cổ, ngực hay khung chậu, kỹ thuật viên có thể tạo các dụng cụ cố định riêng biệt như mặt nạ nhiệt hoặc gối đệm chuyên dụng để đảm bảo tư thế nằm luôn trùng khớp trong mỗi lần điều trị.

Dữ liệu hình ảnh giải phẫu thu được sẽ được đưa vào hệ thống máy tính chuyên dụng để tái tạo không gian ba chiều của khối u và các cấu trúc lành kế cận. Bác sĩ xạ trị sẽ xác định thể tích đích cần chiếu và tính toán hướng đi của các chùm tia nhằm tập trung liều lượng cao vào tế bào bệnh nhưng hạn chế tối đa ảnh hưởng đến mô lành. Người bệnh cũng có thể được chấm vài điểm mực chuyên dụng hoặc vết xăm nhỏ trên da để làm mốc căn chỉnh máy gia tốc cho các buổi tiếp theo.

Quy trình diễn ra trong một buổi chiếu tia xạ trị

Mỗi buổi xạ trị ngoại trú diễn ra khá nhanh chóng và thuận tiện. Khi vào phòng điều trị, người bệnh được kỹ thuật viên hỗ trợ nằm đúng tư thế đã định hình trước đó và gắn các dụng cụ cố định cần thiết. Máy gia tốc tuyến tính sẽ di chuyển xung quanh cơ thể để phát chùm tia từ các góc độ đã được lập trình sẵn.

Thời gian máy phát tia thực tế thường chỉ kéo dài vài phút, phần lớn thời lượng khoảng 15 đến 30 phút trong phòng máy dành cho việc định vị, căn chỉnh mốc chiếu và chụp ảnh kiểm tra đối chiếu trước khi phát tia. Người bệnh hoàn toàn tỉnh táo trong suốt quá trình và không nhìn thấy hoặc cảm nhận được chùm tia tác động. Kỹ thuật viên luôn quan sát người bệnh qua hệ thống camera và liên lạc qua micro nội bộ, do đó người bệnh có thể ra hiệu bất cứ khi nào thấy khó chịu.

Lịch trình và thời gian thực hiện toàn bộ đợt xạ trị

Một phác đồ xạ trị thông thường được chia thành nhiều liều nhỏ hàng ngày, gọi là các phân liều, thực hiện định kỳ năm ngày mỗi tuần từ thứ Hai đến thứ Sáu và nghỉ hai ngày cuối tuần để các tế bào lành có thời gian tự sửa chữa. Tổng thời gian của một liệu trình có thể kéo dài từ một đến bảy tuần, phụ thuộc vào loại bệnh ung thư, kích thước khối u, vị trí giải phẫu và mục tiêu điều trị triệt căn hay bổ trợ sau phẫu thuật.

Với sự phát triển của các kỹ thuật tiên tiến như xạ trị điều biến liều hoặc xạ phẫu định vị thân, số lượng buổi chiếu có thể được rút ngắn ở một số bệnh cảnh cụ thể. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch hẹn hàng ngày và tránh tự ý gián đoạn buổi chiếu để đảm bảo hiệu lực kiểm soát tế bào ác tính đạt mức tối ưu theo đúng tính toán sinh học phóng xạ.

Theo dõi và chăm sóc phản ứng cơ thể trong đợt xạ trị

Tác dụng phụ của xạ trị chủ yếu xuất hiện tại chỗ tại khu vực cơ thể nhận bức xạ và mức độ biểu hiện khác nhau ở từng cá nhân. Các phản ứng thường gặp bao gồm da đỏ rát nhẹ, khô bong tương tự như cháy nắng, kèm theo cảm giác mệt mỏi toàn thân tích lũy dần theo thời gian điều trị. Nếu xạ trị vùng đầu cổ, người bệnh có thể gặp tình trạng khô miệng, khó nuốt hoặc thay đổi vị giác; trong khi xạ trị vùng bụng chậu có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ hoặc kích thích đường tiết niệu tạm thời.

Trong suốt đợt xạ trị, bác sĩ điều trị sẽ khám định kỳ hàng tuần để kiểm tra sức khỏe tổng quát, xét nghiệm công thức máu và hướng dẫn giải pháp hỗ trợ triệu chứng kịp thời. Người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng, đủ chất đạm, uống đủ nước và giữ tinh thần nghỉ ngơi hợp lý để hỗ trợ quá trình phục hồi tế bào.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không tự ý thoa các loại thuốc lá, thảo dược dân gian, cạo lông hoặc bôi kem dưỡng ẩm không rõ nguồn gốc lên vùng da đang xạ trị khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa ung thư. Các thông tin về quy trình xạ trị chỉ mang tính chất giáo dục y khoa tổng quan và không thay thế cho kế hoạch điều trị cá thể hóa do cơ sở y tế thiết lập. Nếu xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như sốt cao, đau đớn dữ dội, nôn ói liên tục hoặc tổn thương da trợt loét diện rộng, người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ phụ trách để được xử trí y tế an toàn.

Tóm tắt

Quá trình xạ trị là một chuỗi phối hợp chặt chẽ giữa công nghệ kỹ thuật hiện đại và chuyên môn y khoa nhằm mang lại hiệu quả điều trị tối ưu. Việc chuẩn bị tâm lý vững vàng, phối hợp tốt trong từng buổi chiếu tia và duy trì trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị sẽ giúp người bệnh hoàn thành liệu trình xạ trị an toàn, đạt kết quả tốt nhất.