Phơi nhiễm là gì và các bước xử trí y tế cần biết
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Phơi nhiễm là thuật ngữ y khoa mô tả trạng thái một người tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể mang mầm bệnh hoặc các tác nhân truyền nhiễm từ môi trường bên ngoài. Đây là biến cố bất ngờ có thể xảy ra trong công việc, sinh hoạt hàng ngày hoặc qua các hành vi nguy cơ cao.
Hiểu rõ bản chất của phơi nhiễm và nắm vững các bước sơ cứu ban đầu giúp hạn chế tối đa khả năng mầm bệnh xâm nhập sâu vào cơ thể. Việc can thiệp y tế đúng thời điểm đóng vai trò quyết định trong việc ngăn chặn sự phát triển của virus hay vi khuẩn, bảo vệ an toàn cho sức khỏe và tính mạng người bệnh.
Phơi nhiễm là gì?
Phơi nhiễm y khoa được định nghĩa là sự tiếp xúc giữa niêm mạc hoặc vùng da bị tổn thương của cơ thể với các tác nhân sinh học có khả năng gây bệnh, phổ biến nhất là máu và các dịch tiết sinh học như tinh dịch, dịch âm đạo, dịch màng phổi hay nước bọt của động vật nghi dại. Các mầm bệnh thường được quan tâm hàng đầu bao gồm virus suy giảm miễn dịch ở người HIV, virus viêm gan B, virus viêm gan C, vi khuẩn uốn ván và virus dại. Bản thân sự phơi nhiễm chưa đồng nghĩa với việc người tiếp xúc đã mắc bệnh, mà đây chỉ là giai đoạn có nguy cơ lây truyền. Khả năng nhiễm bệnh thực tế còn phụ thuộc vào nồng độ virus trong dịch tiết tiếp xúc, diện tích tổn thương, độ sâu của vết thương, thời gian tiếp xúc và đặc biệt là tốc độ can thiệp dự phòng y tế sau đó.
Các tình huống phơi nhiễm thường gặp trong đời sống
Trong đời sống và công việc hàng ngày, phơi nhiễm thường xảy ra qua các tình huống tổn thương do vật sắc nhọn dính máu như kim tiêm, dao kéo hoặc dụng cụ y tế. Bên cạnh đó, niêm mạc mắt, mũi, miệng hoặc vùng da trầy xước bị dính máu và dịch cơ thể của người khác cũng là đường lây truyền phổ biến. Quan hệ tình dục không sử dụng biện pháp bảo vệ hoặc sự cố rách bao cao su với người nhiễm virus cũng được xếp vào nhóm phơi nhiễm tình dục. Ngoài ra, vết cắn, vết cào xước từ động vật nghi dại như chó, mèo cũng là một dạng phơi nhiễm dịch tiết chứa virus dại nguy hiểm cần được can thiệp y tế ngay.
Quy trình sơ cứu tại chỗ ngay sau khi xảy ra phơi nhiễm
Khi không may gặp sự cố phơi nhiễm, việc xử lý tại chỗ đúng kỹ thuật đóng vai trò tiên quyết nhằm giảm thiểu mật độ tác nhân gây bệnh xâm nhập. Đối với vết thương hở ngoài da, cần rửa sạch ngay lập tức dưới vòi nước chảy nhẹ cùng xà phòng diệt khuẩn trong khoảng 5 đến 10 phút, tuyệt đối không nặn ép hay chà xát mạnh làm tổn thương thêm mô mềm. Nếu dịch tiết hoặc máu bắn vào mắt, hãy dùng nước muối sinh lý 0,9% hoặc nước sạch rửa mắt liên tục trong nhiều phút. Trường hợp dịch bắn vào miệng hoặc mũi, cần súc miệng nhiều lần và xì nhẹ dịch mũi ra ngoài, sau đó sát khuẩn nhẹ nhàng bằng dung dịch chuyên dụng.
Thăm khám y tế và đánh giá nguy cơ lây nhiễm
Sau bước sơ cứu ban đầu, người bị phơi nhiễm cần khẩn trương đến trung tâm y tế, bệnh viện bệnh nhiệt đới hoặc cơ sở phòng chống bệnh truyền nhiễm. Bác sĩ chuyên khoa sẽ tiến hành đánh giá chi tiết về mức độ tổn thương, diện tích tiếp xúc, tình trạng nguồn lây và tiền sử tiêm chủng của nạn nhân. Dựa trên đánh giá lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm sàng lọc cần thiết như xét nghiệm HIV, viêm gan B, viêm gan C hoặc tư vấn tiêm huyết thanh kháng dại, vắc xin phòng dại và uốn ván. Người bệnh không nên tự ý tìm mua thuốc trên thị trường vì mỗi trường hợp phơi nhiễm đều đòi hỏi phác đồ chuyên biệt.
Nguyên tắc can thiệp dự phòng sau phơi nhiễm
Đối với các trường hợp phơi nhiễm virus HIV, phác đồ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm bằng thuốc kháng virus cần được khởi động càng sớm càng tốt, tối ưu trong 24 giờ đầu và không vượt quá mốc 72 giờ. Liệu trình dự phòng bằng thuốc kháng virus thường kéo dài liên tục trong 28 ngày dưới sự theo dõi sát sao của bác sĩ truyền nhiễm. Đối với phơi nhiễm virus viêm gan B, việc tiêm globulin miễn dịch kết hợp vắc xin viêm gan B cũng cần tiến hành sớm nếu người tiếp xúc chưa có kháng thể bảo vệ. Việc tuân thủ đúng giờ giấc, đủ thời gian và không tự ý ngắt quãng phác đồ quyết định trực tiếp tới khả năng bảo vệ thành công.
Lưu ý an toàn
Mọi thông tin hướng dẫn chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa trực tiếp từ bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý tìm mua thuốc kháng virus hoặc tự điều chỉnh phác đồ dự phòng mà không có đơn thuốc của nhân viên y tế. Khi xảy ra phơi nhiễm, hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn đúng quy trình chuyên môn.
Tóm tắt
Phơi nhiễm với các tác nhân truyền nhiễm luôn đòi hỏi phản xạ sơ cứu đúng và can thiệp y tế khẩn cấp. Nắm vững mốc thời gian vàng trong vòng 72 giờ cùng quy trình thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ lây nhiễm. Chủ động bảo vệ bản thân và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ là chìa khóa bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Nguồn tham khảo
- The APRN and PA’s Complete Guide to Prescribing Drug Therapy: Human Immunodeficiency Virus (HIV) Infection, HIV Pre-Exposure Prophylaxis (PrEP), HIV Occupational Post-Exposure Prophylaxis (oPEP), HIV Non-Occupational Post-Exposure Prophylaxis (nPEP)
- World Health Organization: Guidelines for HIV post-exposure prophylaxis. Web annex C. PEP dosages
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Thời gian vàng để xử trí điều trị sau phơi nhiễm là bao lâu?
Thời gian vàng tốt nhất để bắt đầu điều trị dự phòng sau phơi nhiễm là càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất trong vòng 24 giờ đầu và không muộn hơn 72 giờ tính từ thời điểm tiếp xúc mầm bệnh.
Có nên nặn máu ngay khi bị vật nhọn đâm trúng không?
Bạn không nên nặn ép hoặc chà xát mạnh vết thương vì áp lực có thể làm dập nát thêm mô tế bào xung quanh, tạo điều kiện cho vi sinh vật xâm nhập sâu hơn vào dòng tuần hoàn máu.
Uống thuốc dự phòng sau phơi nhiễm có được dừng giữa chừng không?
Người bệnh không được tự ý ngừng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ vì việc gián đoạn phác đồ có thể làm giảm hiệu quả ức chế virus và gia tăng nguy cơ kháng thuốc.
Sau đợt can thiệp dự phòng phơi nhiễm có cần xét nghiệm lại không?
Sau khi hoàn thành đợt thuốc dự phòng, bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm kiểm tra kháng thể hoặc kháng nguyên sau một tháng, ba tháng và có thể sáu tháng tùy theo từng loại bệnh truyền nhiễm.
Tác dụng phụ thường gặp khi dùng thuốc dự phòng phơi nhiễm là gì?
Thuốc dự phòng có thể gây mệt mỏi, buồn nôn, tiêu chảy hoặc chóng mặt nhẹ trong vài ngày đầu. Nếu xuất hiện triệu chứng phát ban rầm rộ hoặc vàng mắt, cần tái khám ngay.
