Phân loại các dạng đột quỵ não và nguyên nhân thường gặp
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Đột quỵ não là biến cố y khoa nguy hiểm xảy ra khi dòng máu cung cấp cho một phần não bộ bị gián đoạn đột ngột hoặc mạch máu trong não bị vỡ, dẫn tới tình trạng tổn thương tế bào thần kinh chỉ sau vài phút thiếu oxy và dưỡng chất. Biến cố này đòi hỏi cấp cứu khẩn cấp nhằm bảo toàn tính mạng và hạn chế tối đa nguy cơ tàn tật lâu dài cho người bệnh.
Hiểu rõ phân loại các dạng đột quỵ và nguyên nhân gốc rễ giúp người dân chủ động nhận biết mức độ nguy hiểm, kiểm soát tốt các yếu tố rủi ro tim mạch và kịp thời đưa người bệnh đến cơ sở y tế trong khung giờ vàng cấp cứu.
Các dạng đột quỵ và nguyên nhân là gì?
Đột quỵ não, hay tai biến mạch máu não, là nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật lâu dài và tử vong trên toàn thế giới. Tổn thương tế bào não trong đột quỵ diễn ra với tốc độ rất nhanh, ước tính hàng triệu tế bào thần kinh mất đi mỗi phút nếu không được tái thông mạch máu hoặc kiểm soát xuất huyết kịp thời. Dựa trên cơ chế bệnh sinh tổn thương mạch máu não, y học hiện đại phân chia đột quỵ thành hai nhóm lớn là đột quỵ thiếu máu cục bộ và đột quỵ xuất huyết não, cùng với cơn thiếu máu não thoáng qua đóng vai trò cảnh báo sớm. Mỗi dạng có cơ chế hình thành, căn nguyên khởi phát và hướng xử trí hoàn toàn khác nhau. Việc nắm bắt các phân nhóm này giúp người bệnh và thân nhân hiểu đúng bản chất cơn đột quỵ, tránh những ngộ nhận tai hại trong việc tự xử trí tại nhà.
Đột quỵ thiếu máu não cục bộ và nguyên nhân gây tắc mạch
Đột quỵ thiếu máu não cục bộ là thể bệnh phổ biến nhất, chiếm khoảng 80 đến 85 phần trăm tổng số ca đột quỵ não trên lâm sàng. Tình trạng này xảy ra khi một nhánh động mạch nuôi dưỡng não bị tắc nghẽn, làm ngưng trệ dòng máu giàu oxy đến nhu mô não tương ứng. Nguyên nhân cốt lõi dẫn tới tắc mạch thường bắt nguồn từ hai cơ chế chính gồm huyết khối tại chỗ và tắc mạch từ xa. Huyết khối tại chỗ hình thành trực tiếp trên nền mảng xơ vữa động mạch bị nứt vỡ hoặc viêm loét trong lòng các động mạch lớn như động mạch cảnh hay động mạch não giữa. Trong khi đó, tắc mạch từ xa chủ yếu do cục máu đông di chuyển từ tim lên não, đặc biệt thường gặp ở người mắc rối loạn nhịp tim như rung nhĩ, bệnh hẹp van hai lá, viêm nội tâm mạc hoặc suy tim sung huyết. Ngoài ra, tình trạng tổn thương các mạch máu nhỏ nằm sâu trong não do tăng huyết áp kéo dài cũng tạo nên những ổ nhồi máu não kích thước nhỏ dạng khuyết.
Đột quỵ xuất huyết não và các nguyên nhân làm vỡ mạch máu
Đột quỵ xuất huyết não xuất hiện khi mạch máu bên trong hộp sọ bị suy yếu, rạn nứt hoặc vỡ ra, khiến máu tràn vào nhu mô não hoặc khoang dưới nhện. Máu tích tụ không chỉ phá hủy trực tiếp các tổ chức thần kinh xung quanh mà còn gây phù não và làm tăng áp lực nội sọ nhanh chóng. Nguyên nhân phổ biến nhất gây xuất huyết nội sọ là bệnh tăng huyết áp mạn tính không được kiểm soát tốt, khiến thành các mạch máu nhỏ thoái hóa, giảm độ đàn hồi và dễ vỡ dưới áp lực dòng máu cao. Bên cạnh đó, xuất huyết não còn xuất phát từ các bất thường cấu trúc mạch máu bẩm sinh như túi phình động mạch não hoặc dị dạng động tĩnh mạch não. Khi các túi phình hoặc búi dị dạng này căng giãn quá mức và vỡ ra, người bệnh có thể bị xuất huyết dưới nhện với triệu chứng đau đầu dữ dội đột ngột. Một số nguyên nhân khác bao gồm bệnh lý mạch máu não thoái hóa tinh bột ở người cao tuổi, rối loạn đông máu hoặc biến chứng từ việc dùng thuốc chống đông quá liều.
Cơn thiếu máu não thoáng qua và vai trò cảnh báo sớm
Cơn thiếu máu não thoáng qua là tình trạng gián đoạn lưu lượng máu nuôi não mang tính chất tạm thời, thường kéo dài từ vài phút đến dưới một giờ rồi tự hồi phục hoàn toàn mà không để lại tổn thương nhồi máu vĩnh viễn trên chẩn đoán hình ảnh. Căn nguyên của dạng này tương tự như đột quỵ thiếu máu não, thường do cục máu đông nhỏ hoặc mảng xơ vữa tạm thời gây nghẽn mạch rồi nhanh chóng tự tan hoặc trôi đi. Mặc dù các biểu hiện yếu liệt, méo miệng hay nói ngọng biến mất nhanh, cơn thiếu máu não thoáng qua được xem là lời cảnh báo khẩn cấp trước một cơn đột quỵ não thực sự. Khoảng một phần ba số người trải qua cơn thiếu máu não thoáng qua có nguy cơ tiến triển thành đột quỵ nặng trong thời gian ngắn sau đó nếu các căn nguyên mạch máu không được can thiệp sớm.
Các yếu tố nguy cơ nền tảng thúc đẩy biến cố đột quỵ
Các dạng đột quỵ não đều có chung nhiều yếu tố nguy cơ nền tảng liên quan mật thiết đến lối sống và bệnh lý chuyển hóa mạn tính. Tăng huyết áp được xem là yếu tố nguy cơ hàng đầu cho cả đột quỵ thiếu máu cục bộ lẫn xuất huyết não. Bệnh đái tháo đường, rối loạn lipid máu và tình trạng xơ vữa động mạch làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, gia tăng nguy cơ hình thành mảng xơ và huyết khối. Thói quen hút thuốc lá thường xuyên làm hỏng thành mạch và kích thích co thắt mạch máu não. Bên cạnh đó, lối sống lười vận động, thừa cân béo phì, chế độ ăn nhiều muối và chất béo bão hòa, cùng việc lạm dụng rượu bia là những tác nhân đẩy nhanh quá trình xơ vữa. Ngoài ra, các yếu tố không thể thay đổi như tuổi tác cao, tiền sử gia đình từng có người bị tai biến mạch máu não cũng làm gia tăng đáng kể xác suất xuất hiện bệnh.
Lưu ý an toàn
Nội dung bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán, xử trí y khoa từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Khi phát hiện người có biểu hiện méo miệng, yếu liệt tay chân hoặc khó nói, tuyệt đối không tự ý áp dụng các phương pháp dân gian như cạo gió, chích máu đầu ngón tay hay cho uống thuốc hạ áp, ngậm thuốc tim mạch khi chưa có chỉ định. Những can thiệp sai lầm này có thể làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu và gây nguy hiểm đến tính mạng người bệnh.
Tóm tắt
Đột quỵ não bao gồm nhiều dạng với cơ chế bệnh sinh và nguyên nhân đa dạng, trong đó phổ biến nhất là nhồi máu não và xuất huyết não. Việc chủ động tầm soát các bệnh lý mạn tính, duy trì lối sống lành mạnh và nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo là nền tảng cốt lõi giúp bảo vệ sức khỏe hệ mạch máu não và ngăn ngừa di chứng tàn phế lâu dài.
Nguồn tham khảo
- Transient Ischemic Attack and Stroke: Causes of Transient Ischemic Attack and Ischemic Stroke
- Endocrinology Research Centre: Figure 2. Forest plots of the effects of sodium-glucose cotransporter 2 inhibitors on stroke subtype. (A) ischemic stroke, (B) hemorrhagic stroke, and (C) transient ischemic attack
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Làm thế nào để phân biệt đột quỵ thiếu máu não và xuất huyết não nếu chỉ nhìn bề ngoài?
Bằng mắt thường không thể phân biệt chính xác hai thể bệnh này vì các biểu hiện lâm sàng như méo mặt, liệt nửa người hay rối loạn ngôn ngữ rất giống nhau. Bác sĩ bắt buộc phải dựa vào kết quả chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ sọ não để chẩn đoán xác định thể bệnh.
Cơn thiếu máu não thoáng qua tự hết thì có cần đi bệnh viện kiểm tra không?
Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay cả khi các triệu chứng đã biến mất hoàn toàn. Cơn thiếu máu não thoáng qua là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ rất cao sắp xuất hiện cơn đột quỵ não thực sự, đòi hỏi phải được bác sĩ chuyên khoa đánh giá mạch máu và can thiệp dự phòng kịp thời.
Người bị đột quỵ do vỡ mạch máu não có được dùng thuốc làm tan cục máu đông không?
Tuyệt đối không tự ý sử dụng. Thuốc tiêu sợi huyết hoặc làm tan cục máu đông chỉ áp dụng cho một số trường hợp đột quỵ thiếu máu cục bộ trong khung giờ vàng. Nếu dùng cho người bị xuất huyết não, thuốc sẽ khiến tình trạng chảy máu thêm ồ ạt và đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.
Bệnh tăng huyết áp gây ra đột quỵ não theo cơ chế nào?
Huyết áp tăng cao liên tục làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy hình thành các mảng xơ vữa dẫn tới tắc mạch não. Đồng thời, áp lực dòng máu lớn tác động kéo dài khiến thành các động mạch nhỏ bị mỏng dần, thoái hóa và rất dễ rạn nứt dẫn đến xuất huyết não.
Người trẻ tuổi có nguy cơ mắc đột quỵ não hay không?
Đột quỵ não hoàn toàn có thể xảy ra ở người trẻ tuổi. Căn nguyên thường liên quan đến dị dạng mạch máu não bẩm sinh, bệnh lý van tim, rối loạn đông máu di truyền hoặc hệ quả từ thói quen sinh hoạt ít vận động, lạm dụng rượu bia, thuốc lá và tình trạng căng thẳng thần kinh kéo dài.
