Phân biệt sự khác nhau giữa xuất huyết tiêu hóa trên và dưới

Phân biệt xuất huyết tiêu hóa trên và dưới

Xuất huyết tiêu hóa là hiện tượng máu thoát ra khỏi lòng mạch của hệ thống ống tiêu hóa và đổ vào lòng ống tiêu hóa. Tình trạng này phản ánh tổn thương niêm mạc hoặc hệ mạch máu nuôi dưỡng các cơ quan từ miệng đến hậu môn. Dựa trên ranh giới giải phẫu là dây chằng Treitz nằm ở góc tá hỗng tràng, y học chia thành hai nhóm bệnh cảnh chính là xuất huyết tiêu hóa trên và xuất huyết tiêu hóa dưới. Mỗi thể bệnh có căn nguyên, biểu hiện lâm sàng và mức độ khẩn cấp khác nhau. Xuất huyết tiêu hóa trên thường chiếm tỷ lệ cao hơn trong các ca cấp cứu và có xu hướng gây mất máu nhanh, trong khi xuất huyết tiêu hóa dưới thường đa dạng về nguồn gốc tổn thương từ ruột non đến vùng hậu môn trực tràng.

Mốc giải phẫu phân chia đường tiêu hóa trên và dưới

Ống tiêu hóa của con người được phân chia ranh giới giải phẫu dựa vào dây chằng Treitz, còn gọi là cơ treo góc tá hỗng tràng. Xuất huyết tiêu hóa trên được xác định là tình trạng tổn thương mạch máu xảy ra từ thực quản, dạ dày cho đến đoạn tá tràng phía trên góc Treitz. Các bệnh lý thường gặp nhất ở khu vực này bao gồm loét dạ dày tá tràng, viêm trợt niêm mạc dạ dày, rách rách tâm vị thực quản hay giãn vỡ tĩnh mạch thực quản do xơ gan.

Ngược lại, xuất huyết tiêu hóa dưới bắt nguồn từ các đoạn ống tiêu hóa nằm phía dưới dây chằng Treitz, kéo dài qua hỗng tràng, hồi tràng, toàn bộ khung đại tràng, trực tràng và hậu môn. Những nguyên nhân phổ biến gây chảy máu đoạn dưới bao gồm túi thừa đại tràng, polyp đại trực tràng, bệnh trĩ, nứt kẽ hậu môn, viêm loét đại tràng chảy máu hoặc các khối u ác tính đường ruột. Việc phân định mốc giải phẫu này giúp bác sĩ định hướng nhanh chóng phương pháp thăm dò phù hợp.

Biểu hiện đặc trưng qua chất nôn và tính chất phân

Dấu hiệu lâm sàng trực tiếp là cơ sở ban đầu rất có giá trị để phân biệt xuất huyết tiêu hóa trên và dưới. Người bị chảy máu tiêu hóa trên thường xuất hiện triệu chứng nôn ra máu, có thể là máu đỏ tươi lẫn cục máu đông nếu máu chảy nhanh, hoặc chất nôn màu nâu đen sẫm giống bã cà phê do hemoglobin bị acid dịch vị dạ dày biến đổi. Kèm theo đó, người bệnh thường đi ngoài ra phân đen bóng như nhựa đường, dính và có mùi tanh khẳm rất đặc trưng.

Đối với xuất huyết tiêu hóa dưới, biểu hiện nôn ra máu gần như không bao giờ xuất hiện. Thay vào đó, triệu chứng chủ đạo là đi ngoài ra máu đỏ tươi, máu đỏ thẫm hoặc phân có lẫn máu cục. Máu có thể hòa lẫn bên trong lòng phân nếu vị trí tổn thương ở đại tràng phải, hoặc bọc ngoài khuôn phân, chảy nhỏ giọt sau khi rặn đại tiện nếu tổn thương nằm tại trực tràng hay vùng hậu môn. Trong một số ít trường hợp xuất huyết tiêu hóa trên lượng rất lớn, máu bị tống xuất cấp tính qua ruột cũng có thể gây đi ngoài máu đỏ, đòi hỏi bác sĩ cấp cứu phải đánh giá toàn diện.

Triệu chứng toàn thân và mức độ ảnh hưởng huyết động

Tình trạng mất máu ở cả hai thể xuất huyết đều tác động trực tiếp đến huyết động và tổng trạng chung của cơ thể. Bệnh nhân có thể cảm thấy hoa mắt, chóng mặt, ù tai khi thay đổi tư thế từ nằm sang ngồi, da niêm mạc nhợt nhạt, móng tay trắng bệch và người mệt lả. Nếu lượng máu mất diễn ra cấp tính và ồ ạt, huyết áp có thể tụt sâu, mạch đập nhanh nhỏ, vã mồ hôi lạnh, lú lẫn và thậm chí ngất xỉu do sốc giảm thể tích tuần hoàn.

Ngược lại, nếu tổn thương rỉ rả kéo dài như trong viêm trợt mạn tính, polyp nhỏ hoặc u đại tràng, triệu chứng có thể diễn tiến âm thầm nhiều tuần liền. Người bệnh thường chỉ cảm thấy sụt cân không rõ nguyên nhân, khó thở nhẹ khi gắng sức và cơ thể xanh xao do thiếu máu thiếu sắt. Bất kể là chảy máu cấp tính hay rỉ rả, việc theo dõi các dấu hiệu suy giảm thể lực và thay đổi mạch nhiệt độ luôn là yếu tố sống còn giúp phát hiện sớm nguy cơ biến chứng.

Các phương pháp thăm dò y khoa xác định vị trí tổn thương

Khi tiếp nhận bệnh nhân nghi ngờ xuất huyết, các bác sĩ chuyên khoa nội tiêu hóa sẽ phối hợp nhiều kỹ thuật hiện đại để chẩn đoán phân biệt chính xác. Nội soi thực quản dạ dày tá tràng là lựa chọn đầu tay nhằm khảo sát nhanh vùng tiêu hóa trên, đồng thời cho phép can thiệp cầm máu bằng kẹp clip, tiêm xơ hoặc thắt vòng cao su ngay trong quá trình nội soi nếu phát hiện điểm loét hay búi giãn tĩnh mạch.

Nếu kết quả nội soi dạ dày bình thường mà bệnh nhân vẫn đi ngoài ra máu tươi hoặc máu đen, nội soi đại trực tràng toàn bộ sẽ được chỉ định để tìm kiếm tổn thương ở khung ruột già. Với những trường hợp tổn thương khó định vị nằm sâu trong ruột non, các kỹ thuật chuyên sâu như nội soi viên nang, nội soi ruột non bóng đôi hoặc chụp cắt lớp vi tính mạch máu bụng sẽ được tiến hành nhằm dựng hình cây mạch máu và phát hiện vị trí thoát mạch chuẩn xác.

Lưu ý an toàn

Xuất huyết tiêu hóa là tình trạng bệnh lý nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu đúng cách. Người bệnh tuyệt đối không tự ý uống các loại thuốc cầm máu dân gian, không dùng thuốc giảm đau kháng viêm và không cố gắng tự điều trị tại nhà khi chưa có kết luận của bác sĩ chuyên khoa. Mọi thông tin cung cấp chỉ mang tính chất tham khảo y khoa tổng quát. Khi có biểu hiện nôn ra máu, đại tiện ra máu hoặc phân đen bất thường kèm chóng mặt, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Xuất huyết đường tiêu hóa dù bắt nguồn từ đoạn trên hay đoạn dưới đều là tín hiệu cảnh báo tổn thương thực thể cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa kiểm tra cẩn thận. Việc theo dõi sát màu sắc chất nôn, tính chất phân cùng các dấu hiệu toàn thân giúp cung cấp thông tin hữu ích khi nhập viện. Người bệnh tuyệt đối không chủ quan hoặc tự ý dùng thuốc cầm máu tại nhà để tránh các diễn tiến nguy hiểm.