Cách phân biệt viêm tuyến nước bọt mang tai và bệnh quai bị

Phân biệt viêm tuyến nước bọt mang tai và quai bị là gì?

Tuyến nước bọt mang tai là tuyến nước bọt có kích thước lớn nhất trong cơ thể, nằm ở hai bên góc hàm ngay phía trước và dưới dái tai, chịu trách nhiệm tiết nước bọt qua ống Stenon đổ vào khoang miệng để hỗ trợ tiêu hóa thức ăn. Tình trạng sưng to bất thường ở khu vực này thường xuất phát từ hai bệnh cảnh phổ biến là quai bị và viêm tuyến nước bọt mang tai thông thường. Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây nên, có khả năng lây lan nhanh chóng qua đường hô hấp và bùng phát thành dịch. Trong khi đó, viêm tuyến nước bọt mang tai thông thường phần lớn là phản ứng viêm nhiễm cục bộ do vi khuẩn, sỏi làm tắc nghẽn đường dẫn hoặc tình trạng giảm tiết nước bọt kéo dài, không có tính chất lây lan thành dịch.

Khác biệt về nguyên nhân gây bệnh và cơ chế lây truyền

Bệnh quai bị do virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, có tính chất lây nhiễm mạnh qua đường hô hấp khi người lành hít phải các giọt bắn chứa virus từ người bệnh lúc ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Khi xâm nhập vào cơ thể, virus có xu hướng lan tỏa theo đường máu và khu trú ở các mô tuyến cũng như hệ thần kinh trung ương.

Ngược lại, bệnh viêm tuyến nước bọt mang tai thông thường phần lớn xuất phát từ sự tấn công của vi khuẩn, điển hình là Staphylococcus aureus hoặc liên cầu khuẩn, khi dòng chảy nước bọt bị suy giảm hoặc do vệ sinh răng miệng chưa tốt. Ngoài ra, sự xuất hiện của sỏi cản trở bên trong ống dẫn Stenon, tình trạng mất nước kéo dài, hội chứng suy giảm miễn dịch hoặc sụt giảm tiết nước bọt ở người cao tuổi cũng là những yếu tố thuận lợi hàng đầu dẫn đến tình trạng viêm nhiễm cục bộ này. Do đó, viêm tuyến nước bọt do vi khuẩn hoàn toàn không có tính chất lây lan từ người sang người như quai bị.

Đặc điểm triệu chứng tại chỗ và biểu hiện toàn thân

Cả hai bệnh lý đều gây sưng to vùng góc hàm dưới tai, tuy nhiên tính chất sưng đau và biểu hiện toàn thân có sự khác biệt rõ rệt. Trong bệnh quai bị, biểu hiện sưng thường khởi phát ở một bên mang tai, sau đó lan sang bên đối diện trong vòng vài ngày, khiến góc hàm bạnh to và làm biến dạng khuôn mặt. Da vùng sưng ở người mắc quai bị thường căng bóng, không đỏ, cảm giác sờ vào có độ đàn hồi và sốt thường đi kèm với cảm giác mệt mỏi toàn thân, đau họng, chán ăn.

Đối với viêm tuyến nước bọt mang tai do vi khuẩn, tổn thương phần lớn chỉ xuất hiện khu trú ở một bên mặt. Vùng da bao phủ tuyến nước bọt thường có biểu hiện sưng nề rõ rệt, đỏ ửng, nóng rát và đau nhức dữ dội khi chạm vào. Cơn đau thường tăng lên rất mạnh khi người bệnh cử động nhai hoặc nuốt thức ăn. Khi bác sĩ khám thực thể bằng cách vuốt nhẹ dọc theo ống dẫn tuyến nước bọt vào khoang miệng, có thể quan sát thấy dịch mủ đặc chảy ra từ lỗ ống Stenon nằm ở niêm mạc má đối diện răng hàm trên, đây là dấu hiệu không bao giờ có ở người mắc quai bị đơn thuần.

Nguy cơ biến chứng nguy hiểm cần lưu ý ở từng bệnh

Quai bị là bệnh lý toàn thân nên các biến chứng thường liên quan đến sự lan tỏa của virus đến các cơ quan tuyến khác. Biến chứng thường gặp ở nam giới sau tuổi dậy thì là viêm tinh hoàn, có thể dẫn đến nguy cơ teo tinh hoàn nếu không được theo dõi chặt chẽ, trong khi nữ giới có thể gặp viêm buồng trứng. Ngoài ra, quai bị còn có thể gây viêm tụy cấp hoặc viêm màng não vô khuẩn với biểu hiện đau đầu dữ dội, nôn vọt và cứng gáy.

Trong khi đó, viêm tuyến nước bọt mang tai do vi khuẩn chủ yếu gây ra các biến chứng nhiễm trùng tại chỗ hoặc nhiễm trùng vùng lân cận. Nếu tình trạng ứ trệ và nhiễm khuẩn không được giải quyết kịp thời, ổ viêm có thể nhanh chóng tiến triển thành áp xe tuyến nước bọt mang tai, hình thành ổ mủ bọc kín gây hoại tử mô. Khối áp xe nếu vỡ có thể lan rộng vào các khoang sâu của vùng cổ, gây viêm tấy vùng sàn miệng hoặc lan vào trung thất, thậm chí dẫn đến nhiễm khuẩn huyết đe dọa tính mạng người bệnh.

Định hướng xử trí y tế và chăm sóc đúng cách

Do nguyên nhân gây bệnh hoàn toàn khác nhau nên nguyên tắc can thiệp y tế giữa hai bệnh lý này cũng có sự tách biệt rõ ràng. Bệnh quai bị do virus gây ra nên hiện nay chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu. Quá trình theo dõi và xử trí chủ yếu tập trung vào việc hỗ trợ nâng cao thể trạng, nghỉ ngơi tại giường, hạ sốt, giảm đau và cách ly người bệnh nhằm ngăn ngừa lây nhiễm ra cộng đồng. Người bệnh cần uống nhiều nước, ăn thức ăn mềm, lỏng và tránh các thực phẩm quá chua hoặc cay kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh.

Trái lại, viêm tuyến nước bọt mang tai do vi khuẩn đòi hỏi phải sử dụng thuốc kháng sinh thích hợp theo chỉ định của bác sĩ để tiêu diệt tác nhân gây nhiễm trùng. Bên cạnh kháng sinh, bác sĩ có thể phối hợp thêm các thuốc chống viêm, giảm phù nề và hướng dẫn người bệnh chườm ấm, mát xa nhẹ nhàng vùng tuyến để hỗ trợ dẫn lưu dịch mủ. Người bệnh cũng cần tích cực súc miệng bằng dung dịch sát khuẩn, uống đủ nước hàng ngày và có thể dùng kẹo ngậm kích thích tiết nước bọt để rửa trôi ống tuyến. Trong trường hợp phát hiện có sỏi ống tuyến hoặc ổ viêm đã hình thành áp xe, can thiệp ngoại khoa như rạch tháo mủ hoặc nội soi gắp sỏi sẽ được bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng cân nhắc thực hiện.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hay áp dụng các mẹo dân gian như đắp lá, vẽ vôi lên vùng mang tai vì có thể gây bỏng da, nhiễm trùng nặng hơn hoặc tạo ổ áp xe lan rộng. Khi có dấu hiệu sưng đau bất thường ở vùng hàm mặt, cần đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế uy tín để được thăm khám trực tiếp.

Tóm tắt

Việc phân biệt chính xác giữa viêm tuyến nước bọt mang tai do vi khuẩn và bệnh quai bị đóng vai trò then chốt trong lựa chọn hướng xử trí y tế phù hợp. Khi xuất hiện triệu chứng sưng đau góc hàm kèm sốt hoặc mệt mỏi, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám lâm sàng và làm các xét nghiệm cần thiết, không tự ý dùng thuốc nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.