Phân biệt viêm phổi và lao phổi qua các tiêu chí y khoa quan trọng

Phân biệt viêm phổi và lao phổi

Cả viêm phổi và lao phổi đều là bệnh lý viêm nhiễm xảy ra ở nhu mô phổi, bao gồm phế nang, túi phế nang, ống phế nang và tổ chức liên kết kẽ. Khi nhu mô phổi bị tổn thương, quá trình trao đổi oxy giữa phế nang và mao mạch phổi bị cản trở, gây ra các phản ứng viêm toàn thân và suy giảm thông khí hô hấp.

Điểm mấu chốt để phân biệt hai bệnh lý này nằm ở tính chất khởi phát và tác nhân gây nhiễm. Viêm phổi thường là tình trạng viêm cấp tính do nhiều chủng vi khuẩn, virus hoặc nấm gây nên, có thể chữa khỏi hoàn toàn trong thời gian ngắn nếu phát hiện sớm. Trong khi đó, lao phổi là bệnh lý truyền nhiễm mạn tính do một chủng vi khuẩn đặc hiệu là Mycobacterium tuberculosis gây ra. Bệnh có tiến trình phá hủy mô phổi chậm rãi nhưng kéo dài, dễ lây lan qua đường không khí và đòi hỏi quá trình theo dõi, dùng thuốc chống lao nghiêm ngặt trong nhiều tháng.

Nguyên nhân gây bệnh và tác nhân vi sinh vật

Tiêu chí đầu tiên để phân biệt hai bệnh lý này nằm ở tác nhân vi sinh vật gây tổn thương nhu mô phổi. Viêm phổi thông thường xuất hiện do nhiều loại vi khuẩn như Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, vi khuẩn không điển hình hoặc các loại virus đường hô hấp như cúm, virus hợp bào hô hấp và nấm. Tổn thương phế nang trong viêm phổi thường phản ứng cấp tính với sự xâm nhập ồ ạt của các mầm bệnh này.

Ngược lại, lao phổi là bệnh truyền nhiễm đặc hiệu do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis, hay còn gọi là trực khuẩn Koch, gây ra. Đây là loại trực khuẩn kháng cồn kháng toan có lớp vỏ sáp lipid dày, phát triển rất chậm trong các mô chứa nhiều oxy của cơ thể. Đặc điểm sinh học đặc biệt của trực khuẩn lao khiến bệnh tiến triển âm thầm, kéo dài và đòi hỏi các biện pháp diệt khuẩn chuyên biệt thay vì các loại kháng sinh phổ rộng thông thường.

Thời gian khởi phát và triệu chứng lâm sàng đặc trưng

Thời gian ủ bệnh và tốc độ xuất hiện triệu chứng lâm sàng là dấu hiệu phân biệt trực quan giữa viêm phổi và lao phổi. Viêm phổi thường có diễn tiến cấp tính. Người bệnh có thể đang khỏe mạnh bỗng đột ngột sốt cao từ 39 đến 40 độ C kèm rét run, ho khạc đờm đặc màu vàng xanh hoặc rỉ sắt, đau ngực kiểu màng phổi tăng lên khi hít sâu và khó thở nhanh nông chỉ sau vài giờ đến vài ngày.

Trái lại, lao phổi thường tiến triển bán cấp hoặc mạn tính âm ỉ qua nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Dấu hiệu kinh điển của lao phổi bao gồm ho dai dẳng trên hai tuần, ho khan chuyển dần sang ho có đờm, đôi khi ho ra máu tươi hoặc đờm lẫn vệt máu. Kèm theo đó, người mắc lao phổi thường bị sốt nhẹ hoặc gai rét về chiều muộn, đổ mồ hôi ban đêm, mệt mỏi suy nhược kéo dài, chán ăn và sút cân rõ rệt mà không rõ nguyên nhân.

Tiêu chí chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm vi sinh

Để đưa ra kết luận chuẩn xác, các bác sĩ chuyên khoa hô hấp và lao luôn cần dựa vào xét nghiệm cận lâm sàng cùng chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu. Trên phim chụp X-quang ngực thẳng hoặc cắt lớp vi tính lồng ngực, viêm phổi thường biểu hiện bằng đám mờ đông đặc nhu mô phổi hình tam giác, phân bố theo thùy hoặc phân thùy phổi, hay các nốt mờ rải rác ở hai phế trường.

Đối với lao phổi, hình ảnh tổn thương trên phim thường xuất hiện ưu thế ở vùng đỉnh phổi và hạ đòn. Hình ảnh điển hình bao gồm thâm nhiễm, nốt vôi hóa, xơ hóa và đặc biệt là sự hình thành các hang lao do hoại tử bã đậu. Bên cạnh chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm vi sinh là tiêu chuẩn vàng. Lao phổi cần xét nghiệm nhuộm soi đờm tìm AFB, xét nghiệm sinh học phân tử GeneXpert MTB/RIF hoặc nuôi cấy tìm vi khuẩn lao, trong khi viêm phổi được đánh giá qua công thức máu, chỉ số viêm CRP, procalcitonin và cấy đờm vi khuẩn thông thường.

Phương pháp điều trị và thời gian can thiệp y khoa

Nguyên tắc xử trí và thời gian can thiệp y khoa giữa viêm phổi và lao phổi có sự khác biệt rất lớn. Viêm phổi do vi khuẩn thông thường có phác đồ điều trị ngắn hạn, thường kéo dài từ 5 đến 14 ngày tùy thuộc vào mức độ nặng nhẹ, chủng vi khuẩn phân lập và đáp ứng của người bệnh. Thuốc được chỉ định chủ yếu là các nhóm kháng sinh thông thường như beta-lactam, macrolide hoặc fluoroquinolone hô hấp, kết hợp với các biện pháp nâng đỡ thể trạng và thông khí nếu có suy hô hấp.

Đối với lao phổi, việc điều trị phải tuân thủ nghiêm ngặt theo phác đồ chuẩn của Chương trình Chống lao Quốc gia. Phác đồ này phối hợp tối thiểu bốn loại thuốc chống lao thiết yếu như rifampicin, isoniazid, pyrazinamide và ethambutol, kéo dài liên tục từ 6 tháng đến hàng năm. Người bệnh bắt buộc phải uống thuốc đúng liều, đúng giờ, đều đặn hàng ngày và đủ thời gian dưới sự giám sát y tế nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ xuất hiện các chủng vi khuẩn lao kháng thuốc, đặc biệt là lao đa kháng thuốc rất khó cứu chữa.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh, thuốc giảm ho hoặc dùng chung đơn thuốc của người khác khi có triệu chứng ho sốt kéo dài. Việc dùng sai thuốc có thể che lấp triệu chứng của lao phổi, làm chậm trễ thời gian vàng điều trị và gây tổn thương phổi không hồi phục.

Tóm tắt

Viêm phổi và lao phổi tuy cùng gây tổn thương tại đường hô hấp dưới nhưng lại có căn nguyên, diễn tiến và nguyên tắc can thiệp hoàn toàn khác biệt. Việc phát hiện sớm, tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và kiên trì theo dõi là chìa khóa để bảo vệ chức năng hô hấp cũng như ngăn chặn lây nhiễm ra cộng đồng.