Phân biệt bệnh thủy đậu và bệnh đậu mùa qua các đặc điểm điển hình

Phân biệt thủy đậu và đậu mùa là gì?

Bệnh thủy đậu và bệnh đậu mùa đều thuộc nhóm bệnh truyền nhiễm cấp tính lây lan qua đường hô hấp và tiếp xúc cơ học, đặc trưng bởi các nốt tổn thương dạng phỏng nước trên bề mặt da. Mặc dù có những điểm tương đồng về mặt hình ảnh ở giai đoạn ban đầu, bản chất sinh học của chúng đến từ hai nhóm virus hoàn toàn khác biệt.

Thủy đậu là bệnh nhiễm trùng thường gặp do virus Varicella Zoster gây ra, có xu hướng bùng phát theo mùa và thường diễn tiến lành tính ở hầu hết các trường hợp có hệ miễn dịch bình thường. Ngược lại, đậu mùa là bệnh nhiễm trùng tối nguy hiểm do virus Variola gây ra với tỷ lệ tử vong cao và để lại di chứng sẹo nặng nề. Kể từ năm 1980, Tổ chức Y tế Thế giới đã chính thức công nhận bệnh đậu mùa không còn lây lan tự nhiên trong cộng đồng. Do đó, việc phân biệt hai bệnh lý này chủ yếu mang ý nghĩa củng cố kiến thức khoa học thường thức, hỗ trợ đánh giá đúng các biểu hiện sốt phát ban hiện hành.

Tác nhân gây bệnh và lịch sử dịch tễ

Yếu tố cốt lõi tạo nên sự khác biệt giữa hai bệnh nằm ở chủng vi sinh vật gây nhiễm trùng. Bệnh thủy đậu do virus Varicella Zoster thuộc họ Herpesviridae gây ra, có khả năng lây truyền rất nhanh qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc trực tiếp dịch tiết mụn nước. Sau khi người bệnh khỏi thủy đậu, virus này không biến mất hoàn toàn mà ẩn náu tại các hạch thần kinh cảm giác và có thể tái hoạt động gây ra bệnh zona thần kinh khi hệ miễn dịch suy yếu.

Ngược lại, bệnh đậu mùa do virus Variola thuộc chi Orthopoxvirus, họ Poxviridae gây ra. Chủng virus này từng gây ra những đại dịch thảm khốc trong lịch sử loài người với độc lực rất mạnh và tỷ lệ tử vong cao. Nhờ chiến dịch tiêm chủng vắc xin toàn cầu quy mô lớn, bệnh đậu mùa đã chính thức bị xóa sổ hoàn toàn trên thế giới vào năm 1980. Hiện nay, các mẫu virus Variola chỉ còn được lưu trữ nghiêm ngặt tại một số phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp cao phục vụ mục đích nghiên cứu y học.

Đặc điểm và quy luật phân bố của nốt phát ban

Tiến trình xuất hiện tổn thương da là đặc điểm lâm sàng rõ ràng nhất để phân biệt hai bệnh lý này. Ở bệnh thủy đậu, nốt ban thường khởi phát đầu tiên tại vùng ngực, lưng hoặc mặt rồi nhanh chóng lan ra toàn thân. Mụn nước thủy đậu có đặc điểm nông trên bề mặt da, vách mỏng, bên trong chứa dịch trong suốt và rất dễ vỡ. Điểm nhận diện đặc trưng của thủy đậu là sự xuất hiện của nhiều lứa ban đan xen trên cùng một vùng da, người bệnh có thể cùng lúc thấy cả nốt sẩn đỏ mới mọc, mụn nước căng bóng và nốt ban đã đóng vảy tiết.

Đối với bệnh đậu mùa, phát ban thường bắt đầu từ niêm mạc miệng, lưỡi rồi xuất phát ở mặt, sau đó lan nhanh xuống cánh tay, cẳng chân, bàn tay và bàn chân. Khác với thủy đậu, các nốt ban đậu mùa tập trung nhiều ở vùng ngoại vi như mặt và các chi hơn là vùng thân mình. Tổn thương đậu mùa nằm sâu dưới lớp biểu bì, sờ vào có cảm giác chắc như hạt đậu, có vết lõm ở trung tâm và toàn bộ các nốt ban trên cơ thể đều phát triển đồng đều ở cùng một giai đoạn.

Triệu chứng toàn thân và thời gian ủ bệnh

Thời kỳ ủ bệnh và các biểu hiện toàn thân trước khi phát ban ở hai bệnh cũng có sự chênh lệch đáng kể. Bệnh thủy đậu thường có thời gian ủ bệnh kéo dài khoảng từ 10 đến 21 ngày. Giai đoạn khởi phát của thủy đậu ở trẻ em thường nhẹ nhàng với sốt nhẹ, mệt mỏi thoáng qua hoặc biếng ăn, đôi khi ban đỏ xuất hiện gần như đồng thời với triệu chứng sốt.

Trong khi đó, bệnh đậu mùa có thời kỳ khởi phát rầm rộ và nghiêm trọng hơn rất nhiều. Giai đoạn tiền triệu của đậu mùa thường kéo dài từ 2 đến 4 ngày trước khi nốt ban đầu tiên xuất hiện. Bệnh nhân thường sốt rất cao đột ngột, kèm theo đau đầu dữ dội, ớn lạnh, kiệt sức và đặc biệt là đau thắt lưng trầm trọng. Đậu mùa cũng thường đi kèm tình trạng sưng hạch bạch huyết rõ rệt ở vùng cổ hoặc bẹn trong giai đoạn sớm, điều này hiếm khi gặp trong diễn tiến thông thường của bệnh thủy đậu nhẹ.

Mức độ nguy hiểm và nguy cơ biến chứng

Mức độ nghiêm trọng và nguy cơ để lại biến chứng lâu dài của hai bệnh phản ánh sự khác biệt về độc lực virus. Thủy đậu phần lớn là bệnh lành tính, tự giới hạn sau khoảng 7 đến 10 ngày nếu được chăm sóc đúng cách. Biến chứng thường gặp nhất của thủy đậu là bội nhiễm vi khuẩn tại các nốt mụn nước do cào gãi, dẫn đến viêm mô tế bào hoặc sẹo nông. Các biến chứng nặng như viêm phổi do virus Varicella Zoster hay viêm não hiếm khi xảy ra, chủ yếu ghi nhận ở người lớn tuổi, phụ nữ có thai hoặc người suy giảm miễn dịch.

Trái lại, bệnh đậu mùa là bệnh truyền nhiễm tối nguy hiểm với tỷ lệ tử vong trong lịch sử lên tới khoảng 30 phần trăm đối với thể nặng. Những bệnh nhân may mắn sống sót sau đậu mùa thường phải gánh chịu di chứng nặng nề suốt đời, phổ biến nhất là các vết sẹo rỗ sâu biến dạng khuôn mặt, sẹo giác mạc gây mù lòa hoặc dị tật khớp xương. Do đó, việc xóa sổ hoàn toàn bệnh đậu mùa được coi là một trong những thành tựu vĩ đại nhất của y học dự phòng toàn cầu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục thường thức y khoa và không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Khi xuất hiện các nốt ban đỏ, mụn phỏng nước kèm sốt cao, người bệnh không nên tự ý bôi các loại thuốc lá dân gian hoặc tự dùng thuốc kháng virus mà cần đến cơ sở y tế để được thăm khám. Tránh gãi vỡ mụn nước nhằm ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.

Tóm tắt

Thủy đậu và đậu mùa là hai bệnh truyền nhiễm riêng biệt với tác nhân gây bệnh, đặc điểm nốt ban và mức độ nguy hiểm khác nhau. Hiện nay bệnh đậu mùa đã được thanh toán trên toàn cầu, trong khi bệnh thủy đậu vẫn xuất hiện rải rác hoặc thành dịch theo mùa. Nhận biết đúng các biểu hiện tổn thương da giúp cộng đồng tránh hoang mang và chủ động đi khám chuyên khoa truyền nhiễm khi có dấu hiệu sốt phát ban bất thường.