Cách phân biệt bệnh thủy đậu và bệnh đậu mùa chính xác

Phân biệt thủy đậu và đậu mùa là gì?

Bệnh thủy đậu là bệnh nhiễm trùng cấp tính phổ biến do virus Varicella Zoster gây ra, thường gặp ở trẻ em nhưng cũng có thể xuất hiện ở người lớn chưa có miễn dịch. Bệnh lây lan mạnh qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ nốt phỏng, phần lớn diễn tiến lành tính nếu được chăm sóc đúng cách.

Ngược lại, bệnh đậu mùa là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus Variola gây ra, từng cướp đi sinh mạng của hàng triệu người trong lịch sử với tỷ lệ tử vong và biến chứng để lại sẹo rất cao. Nhờ chiến dịch tiêm chủng toàn cầu hiệu quả, Tổ chức Y tế Thế giới đã công bố thanh toán hoàn toàn bệnh đậu mùa tự nhiên vào năm 1980. Mặc dù bệnh đậu mùa không còn lưu hành trong cộng đồng, việc phân biệt hai bệnh lý vẫn có ý nghĩa quan trọng trong dịch tễ học và nhận diện lâm sàng các tổn thương da dạng bóng nước.

Tác nhân gây bệnh và tình hình dịch tễ của thủy đậu và đậu mùa

Điểm khác biệt cốt lõi đầu tiên giữa hai bệnh nằm ở chủng virus gây bệnh và phạm vi lưu hành trong đời sống hiện nay. Thủy đậu do virus Varicella Zoster thuộc họ Herpesviridae gây ra. Đây là loại virus vẫn đang lưu hành rộng rãi trên toàn cầu, dễ bùng phát thành các đợt dịch vào mùa đông xuân tại các trường học, nhà trẻ hoặc nơi tập trung đông người.

Trong khi đó, bệnh đậu mùa do virus Variola thuộc chi Orthopoxvirus gây nên. Virus này có khả năng gây độc lực mạnh và biến chứng toàn thân nghiêm trọng. Từ sau năm 1980, thế giới đã không còn ghi nhận ca mắc đậu mùa tự nhiên mới nào. Do đó, nếu một người xuất hiện các nốt phỏng nước rải rác hiện nay, khả năng rất cao đó là thủy đậu hoặc một số bệnh phát ban dạng phỏng khác như tay chân miệng hay đậu mùa khỉ, chứ không phải bệnh đậu mùa kinh điển.

Sự khác biệt về vị trí phân bố và hình thái nốt phát ban

Đặc điểm phát ban trên da là yếu tố lâm sàng quan trọng nhất để phân biệt hai bệnh. Ở bệnh thủy đậu, nốt ban thường xuất hiện đầu tiên tại vùng ngực, lưng hoặc mặt rồi nhanh chóng lan ra toàn thân nhưng tập trung nhiều nhất ở thân mình, ít xuất hiện ở lòng bàn tay và lòng bàn chân. Điểm đặc trưng của thủy đậu là các nốt ban xuất hiện thành nhiều đợt kế tiếp nhau, do đó trên cùng một vùng da có thể thấy đồng thời nhiều giai đoạn: dát đỏ, sẩn phù, mụn nước trong, mụn nước đục và vảy tiết.

Trái lại, nốt ban của bệnh đậu mùa lại phân bố chủ yếu theo kiểu ly tâm, xuất hiện nhiều ở vùng mặt, cẳng tay, cẳng chân, lòng bàn tay và lòng bàn chân, vùng thân mình thường ít hơn. Tất cả các nốt đậu mùa đều tiến triển đồng thì và cùng giai đoạn trên một khu vực cơ thể. Nốt đậu mùa thường sâu hơn trong lớp trung bì, có kích thước tương đối đồng đều, đáy cứng chắc và thường có vết lõm ở trung tâm trước khi đóng vảy sâu.

Tiến triển triệu chứng toàn thân và hạch bạch huyết

Triệu chứng khởi phát toàn thân của hai bệnh cũng có sự khác biệt rõ rệt về mức độ nghiêm trọng và sự xuất hiện của hạch bạch huyết. Bệnh nhân thủy đậu thường bắt đầu với sốt nhẹ, mệt mỏi, đau đầu thoáng qua trong khoảng một đến hai ngày trước khi nốt ban xuất hiện, hoặc sốt xuất hiện cùng lúc với ban đỏ. Thủy đậu hiếm khi gây sưng hạch bạch huyết toàn thân rầm rộ ở giai đoạn khởi phát.

Đối với bệnh đậu mùa, thời kỳ ủ bệnh và khởi phát thường nặng nề hơn rất nhiều. Người mắc bệnh đậu mùa thường trải qua giai đoạn tiền triệu kéo dài từ hai đến bốn ngày với triệu chứng sốt cao đột ngột, rét run, đau đầu dữ dội, đau lưng và kiệt sức nghiêm trọng trước khi tổn thương da bộc phát. Ngoài ra, việc phân biệt với các bệnh cùng họ Orthopoxvirus hiện nay như đậu mùa khỉ cũng cần lưu ý thêm dấu hiệu sưng hạch bạch huyết ở cổ, nách hoặc bẹn, vốn ít khi gặp ở bệnh thủy đậu thông thường.

Tiên lượng bệnh và các biện pháp bảo vệ bằng vắc xin

Về mức độ nguy hiểm, bệnh thủy đậu ở người khỏe mạnh thường có tiên lượng tốt, bệnh tự giới hạn và khỏi sau khoảng một đến hai tuần nếu được chăm sóc vệ sinh da chu đáo để tránh nhiễm trùng thứ phát. Biến chứng nặng như viêm phổi hay viêm não do thủy đậu tương đối hiếm gặp và chủ yếu đe dọa người suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai hoặc trẻ sơ sinh.

Ngược lại, bệnh đậu mùa trong lịch sử là một bệnh truyền nhiễm có tiên lượng rất dè dặt với tỷ lệ tử vong cao và thường để lại những vết sẹo rỗ sâu vĩnh viễn trên mặt và cơ thể của người sống sót. Hiện nay, biện pháp phòng ngừa chủ động và hiệu quả nhất đối với thủy đậu là tiêm vắc xin ngừa thủy đậu theo phác đồ khuyến cáo. Vắc xin phòng bệnh đậu mùa hiện không còn được tiêm đại trà trong cộng đồng do bệnh đã bị triệt tiêu, mà chỉ được lưu trữ dự phòng phục vụ mục đích an ninh sinh học hoặc nghiên cứu y tế chuyên sâu.

Lưu ý an toàn

Thông tin so sánh trên mang tính chất giáo dục sức khỏe và tham khảo y khoa tổng quan, không thay thế cho việc chẩn đoán trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm hoặc da liễu. Khi bản thân hoặc người thân xuất hiện các nốt ban đỏ, mụn nước kèm sốt, tuyệt đối không tự ý gãi vỡ, không đắp lá cây hay tự mua thuốc kháng virus để điều trị tại nhà. Việc dùng sai thuốc hoặc xử trí không đúng cách có thể dẫn đến nhiễm trùng da, nhiễm trùng huyết hoặc để lại sẹo xấu khó hồi phục.

Tóm tắt

Tóm lại, dù cùng biểu hiện phát ban mụn nước, thủy đậu và đậu mùa là hai bệnh truyền nhiễm riêng biệt với tác nhân, tiến trình tổn thương và tiên lượng hoàn toàn khác nhau. Trong khi bệnh đậu mùa đã được thanh toán trên phạm vi toàn cầu, thủy đậu vẫn là bệnh lý lưu hành thường gặp trong cộng đồng. Việc nhận diện đúng tính chất nốt ban và chủ động tiêm phòng vắc xin thủy đậu đầy đủ là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.