Phân biệt tắc ruột non và tắc ruột già qua triệu chứng và nguyên nhân thường gặp

Phân biệt tắc ruột non và tắc ruột già

Ruột non và ruột già là hai đoạn kế tiếp nhau của đường tiêu hóa, đảm nhiệm những chức năng sinh lý riêng biệt từ tiêu hóa hấp thu dinh dưỡng cho đến tái hấp thu nước và đào thải phân. Khi xuất hiện vật cản cơ học hoặc rối loạn cơ năng làm bít tắc dòng lưu thông dịch và khí, hiện tượng tắc ruột sẽ xảy ra.

Tắc ruột non xảy ra ở các đoạn tá tràng, hỗng tràng hoặc hồi tràng, chiếm tỷ lệ lớn trong các trường hợp tắc ruột cơ học. Tắc ruột già diễn ra tại khung đại tràng bao gồm manh tràng, đại tràng lên, đại tràng ngang, đại tràng xuống, đại tràng sigma và trực tràng. Do đặc điểm kích thước lòng ruột, khả năng giãn nở của thành ruột và hệ vi khuẩn cộng sinh khác nhau, bệnh cảnh lâm sàng của hai thể này có sự phân hóa rõ ràng mà người bệnh cần nắm vững để tránh tâm lý chủ quan.

Khác biệt về triệu chứng nôn mửa và mức độ chướng bụng

Sự khác biệt nổi bật nhất giữa tắc ruột non và tắc ruột già nằm ở thời điểm xuất hiện triệu chứng nôn mửa và mức độ chướng bụng. Trong tắc ruột non, đặc biệt là vị trí tắc cao ở hỗng tràng, người bệnh nôn rất sớm, nôn liên tục và chất nôn ban đầu là thức ăn, sau đó chuyển sang dịch mật vàng xanh hoặc dịch tiêu hóa ứ đọng. Bụng người bệnh tắc ruột non thường chỉ chướng nhẹ hoặc chướng khu trú ở vùng thượng vị, quanh rốn. Ngược lại, tắc ruột già thường xuất hiện nôn muộn, thậm chí không nôn trong giai đoạn đầu nếu van hồi manh tràng còn đóng kín chức năng. Thay vào đó, triệu chứng nổi bật nhất của tắc ruột già là bụng chướng rất to, chướng đều khắp ổ bụng hoặc chướng nổi rõ dọc theo khung đại tràng, tạo cảm giác căng tức dữ dội.

Đặc điểm đau bụng và tình trạng bí trung đại tiện

Đặc điểm của cơn đau bụng và tình trạng bài tiết khí, phân cũng phản ánh sự khác nhau giữa hai thể tắc ruột. Tắc ruột non thường khởi phát với những cơn đau quặn bụng từng cơn rất dữ dội, dồn dập, tương ứng với các đợt sóng nhu động ruột cố gắng đẩy khối tắc nghẽn vượt qua vị trí nghẽn. Tình trạng bí trung tiện và bí đại tiện ở tắc ruột non có thể đến muộn hơn vì đoạn ruột già phía dưới vẫn còn hơi và phân dư thừa để tống xuất ra ngoài trong vài giờ đầu. Trái lại, tắc ruột già thường khởi phát với cơn đau âm ỉ hơn, mức độ đau quặn không dồn dập bằng ruột non, nhưng triệu chứng bí trung đại tiện lại xuất hiện rất sớm và hoàn toàn. Người bệnh hoàn toàn không thể đánh rắm hay đi ngoài, khiến chất khí và dịch ứ đọng làm đại tràng giãn căng.

Nguyên nhân thường gặp ở ruột non và ruột già

Nguyên nhân cơ học dẫn đến tắc ruột non và tắc ruột già có sự phân hóa rõ rệt theo đặc điểm giải phẫu và độ tuổi. Ở tắc ruột non, nguyên nhân phổ biến hàng đầu là do dây dính sau các cuộc phẫu thuật ổ bụng trước đó, tiếp theo là thoát vị bẹn nghẹt, thoát vị đùi nghẹt, lồng ruột hoặc bã thức ăn xơ cứng gây tắc lòng ruột. Trong khi đó, tắc ruột già chủ yếu xuất phát từ ung thư đại trực tràng, khối u ác tính phát triển lớn dần gây bít tắc hoàn toàn lòng ruột, thường gặp ở người trung niên và cao tuổi. Ngoài ung thư, xoắn đại tràng sigma hoặc xoắn manh tràng, viêm túi thừa đại tràng biến chứng xơ chai hẹp lòng ruột cũng là những nguyên nhân thường gặp gây tắc ruột già. Bác sĩ điều trị sẽ dựa vào tiền sử bệnh để định hướng nhóm nguyên nhân nghi ngờ.

Nguy cơ biến chứng và rối loạn chuyển hóa toàn thân

Hậu quả toàn thân và nguy cơ biến chứng cũng có những điểm khác biệt đáng lưu ý giữa hai tình trạng này. Tắc ruột non dẫn đến tình trạng mất nước và rối loạn điện giải rất nhanh chóng do nôn mửa liên tục kèm theo sự ứ đọng một lượng lớn dịch tiêu hóa trong các quai ruột non. Người bệnh dễ rơi vào tình trạng suy thận cấp trước thận, tụt huyết áp và kiềm chuyển hóa. Đối với tắc ruột già, nguy cơ đe dọa tính mạng nổi bật là vỡ manh tràng do hiện tượng quai kín khi van hồi manh tràng còn nguyên vẹn. Đại tràng tiếp tục giãn rộng quá mức chịu đựng sẽ dẫn đến hoại tử thiếu máu thành ruột, thủng đại tràng, tràn phân và vi khuẩn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc toàn thể, sốc nhiễm trùng nhiễm độc nặng nề.

Phương pháp chẩn đoán cận lâm sàng phân biệt vị trí tắc ruột

Tại bệnh viện, bác sĩ sử dụng các phương tiện cận lâm sàng để phân biệt chính xác vị trí tắc ruột và đánh giá mức độ thương tổn. X-quang bụng đứng không chuẩn bị là xét nghiệm ban đầu, hình ảnh tắc ruột non cho thấy các quai ruột nằm ở trung tâm ổ bụng với chân rộng vòm thấp và các nếp gấp niêm mạc chạy suốt chiều ngang quai ruột. Hình ảnh tắc ruột già biểu hiện quai đại tràng giãn ở ngoại vi ổ bụng, chân hẹp vòm cao với các rãnh ngấn ngắt quãng. Chụp cắt lớp vi tính bụng là tiêu chuẩn vàng giúp xác định chính xác vị trí tắc nghẽn, điểm chuyển tiếp giữa quai ruột giãn và xẹp, nguyên nhân cơ học gây tắc cũng như phát hiện các dấu hiệu thiếu máu cục bộ thành ruột để đưa ra chỉ định can thiệp phẫu thuật kịp thời.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc khám chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Tắc ruột là tình trạng cấp cứu nguy hiểm đe dọa tính mạng. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc nhuận tràng hay thuốc xổ khi chưa có kết luận của bác sĩ, vì việc dùng thuốc sai cách có thể làm lu mờ triệu chứng hoặc gây vỡ ruột. Khi xuất hiện đau quặn bụng dữ dội, nôn nhiều hoặc chướng bụng kèm bí trung đại tiện, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Tắc ruột non và tắc ruột già đều là những tình trạng cấp cứu tiêu hóa nguy hiểm đòi hỏi sự can thiệp y tế kịp thời. Việc nhận biết sớm sự khác nhau giữa hai thể bệnh giúp người bệnh và người nhà chủ động đến bệnh viện kịp thời, tránh các biến chứng đe dọa tính mạng. Người bệnh cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc ngoại khoa trong suốt quá trình thăm khám và điều trị.