Phân biệt mề đay và phù Quincke: Cách nhận biết tổn thương cùng dấu hiệu nguy hiểm

Phân biệt mề đay phù quincke là gì?

Mề đay (urticaria) và phù Quincke (angioedema) đều là phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào mast, bạch cầu ái kiềm hoặc các chất vận mạch như bradykinin. Khi tiếp xúc với dị nguyên như thực phẩm, thuốc, nọc côn trùng hoặc tác nhân vật lý, các hoạt chất này được giải phóng làm giãn mạch máu cục bộ và tăng tính thấm thành mạch. Huyết tương thoát ra khỏi lòng mạch tràn vào các khoảng gian bào, tạo nên tình trạng phù nề mô. Điểm phân định bản chất y học giữa hai tình trạng nằm ở độ sâu giải phẫu của phản ứng thoát dịch: mề đay diễn ra ở mạng lưới mao mạch nông của da, còn phù Quincke diễn ra ở các tiểu tĩnh mạch và mao mạch sâu dưới da hoặc niêm mạc đường hô hấp và tiêu hóa. Hai phản ứng này có thể xuất hiện độc lập hoặc xảy ra đồng thời trên cùng một người bệnh trong một đợt dị ứng cấp tính.

Khác biệt về vị trí tổn thương và độ sâu của phản ứng sưng phù

Vị trí tổn thương giải phẫu là tiêu chí phân biệt cơ bản nhất giữa hai dạng phản ứng này. Ở bệnh mề đay thông thường, phản ứng thoát mạch xảy ra ngay tại lớp trung bì nông và thượng bì của da. Do đó, người bệnh sẽ nhìn thấy những nốt sẩn hoặc mảng phù gồ rõ rệt trên bề mặt da, có viền đỏ tươi hoặc hồng nhạt xung quanh, trung tâm thường nhạt màu hơn và ranh giới với vùng da lành rất rõ ràng. Các nốt mề đay này có thể xuất hiện rải rác hoặc liên kết thành từng mảng lớn ở bất kỳ vùng da nào trên cơ thể.

Ngược lại, phù Quincke là tổn thương sưng nề xuất hiện ở lớp trung bì sâu, tổ chức liên kết hạ bì và lớp mô lỏng lẻo dưới niêm mạc. Vì phản ứng nằm sâu bên dưới, bề mặt da bên trên thường căng bóng, giữ nguyên màu sắc bình thường hoặc chỉ hơi phớt hồng, ranh giới tổn thương lan tỏa và không có viền đỏ sắc nét như mề đay. Phù Quincke đặc biệt ưa thích các vùng mô lỏng lẻo như mi mắt, môi, má, lưỡi, bộ phận sinh dục và niêm mạc đường hô hấp.

Sự khác nhau giữa cảm giác ngứa rát và đau căng tức

Cảm giác cơ năng mang lại manh mối rất rõ để người bệnh tự cảm nhận và phân biệt mề đay với phù Quincke. Mề đay luôn đi kèm với cảm giác ngứa ngáy dữ dội, cồn cào hoặc châm chích khó chịu. Cảm giác này xuất hiện do lượng histamine giải phóng nồng độ cao kích thích trực tiếp vào các đầu mút dây thần kinh cảm giác nằm dày đặc ở tầng nông của da. Người bệnh thường có phản xạ cào gãi liên tục, dẫn đến trầy xước và tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.

Trái lại, trong phù Quincke, thụ thể thần kinh cảm giác ngứa ở tầng sâu và dưới niêm mạc phân bố thưa thớt hơn rất nhiều. Thay vì ngứa rát, người bệnh chủ yếu cảm thấy căng tức nặng nề, khó chịu, nóng ran hoặc đau nhức âm ỉ do áp lực thể tích dịch phù nề chèn ép vào các mô xung quanh. Nhiều người bị phù Quincke ở môi hoặc mí mắt chỉ cảm thấy vùng tổn thương bị cứng, nặng trĩu và cử động khó khăn chứ hoàn toàn không có cảm giác muốn gãi ngứa như khi nổi mề đay.

Thời gian xuất hiện và tốc độ thoái lui của tổn thương

Đặc tính diễn tiến theo thời gian của từng nốt tổn thương cũng là điểm khác biệt đáng chú ý trong chẩn đoán lâm sàng. Một tổn thương mề đay điển hình thường nổi lên rất nhanh chỉ trong vài phút sau khi tiếp xúc yếu tố kích hoạt và có xu hướng thoái lui nhanh chóng trong vòng 24 giờ mà không để lại vết thâm hay sẹo trên da. Mặc dù bệnh mề đay có thể kéo dài nhiều ngày do các nốt mới liên tục mọc lên ở vị trí khác, nhưng từng nốt sẩn đơn lẻ hiếm khi tồn tại quá một ngày tại một vị trí cố định.

Đối với phù Quincke, do thể tích dịch thoát mạch tích tụ ở tầng mô sâu nhiều hơn và hệ thống dẫn lưu bạch huyết ở hạ bì cần nhiều thời gian để hấp thu lại lượng dịch này, tốc độ thoái lui thường chậm hơn đáng kể. Một đợt sưng phù Quincke thường kéo dài từ 24 đến 72 giờ, thậm chí có thể mất vài ngày mới xẹp hoàn toàn. Tổn thương phù Quincke cũng không biến chuyển vị trí nhanh như các nốt mề đay mà thường cố định tại vùng mô bị sưng cho đến khi tiêu dần.

Mức độ nguy hiểm và dấu hiệu cảnh báo cần xử trí cấp cứu

Mề đay đơn thuần tuy gây nhiều bứt rứt, mất ngủ và phiền toái trong sinh hoạt hàng ngày nhưng nhìn chung là tình trạng lành tính, hiếm khi đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không đi kèm phản ứng toàn thân. Ngược lại, phù Quincke tiềm ẩn nguy cơ y khoa đặc biệt nghiêm trọng do khả năng xâm lấn vào đường thở và niêm mạc các cơ quan nội tạng.

Khi phù Quincke xảy ra tại niêm mạc lưỡi, khẩu cái mềm, thanh môn hoặc thanh quản, khối phù nề tiến triển nhanh sẽ gây chít hẹp hoặc bít tắc hoàn toàn đường dẫn khí. Người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu báo động khẩn cấp như thay đổi giọng nói, khàn tiếng, cảm giác nghẹn họng, khó nuốt, thở rít, khó thở tăng dần hoặc thở khò khè. Bên cạnh đó, nếu phù Quincke diễn ra ở thành ruột, người bệnh sẽ bị đau bụng dữ dội từng cơn kèm buồn nôn, tiêu chảy, dễ bị chẩn đoán nhầm với cấp cứu ngoại khoa bụng. Bất kỳ trường hợp phù Quincke nào có kèm triệu chứng hô hấp, tụt huyết áp hoặc chóng mặt đều phải được đưa ngay đến khoa cấp cứu vì đây có thể là biểu hiện của sốc phản vệ.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc da liễu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc tiêm, thuốc uống chống dị ứng hay thuốc chứa corticosteroid liều cao để tự điều trị tại nhà khi thấy sưng phù bất thường. Khi xuất hiện tình trạng sưng nề vùng mặt, môi, lưỡi hoặc có bất kỳ biểu hiện nghẹn thở, khó nuốt, cần nhanh chóng gọi cấp cứu hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm soát đường thở và can thiệp hồi sức y khoa kịp thời.

Tóm tắt

Phân biệt chính xác giữa mề đay và phù Quincke là chìa khóa giúp nhận diện đúng mức độ nguy cơ của từng đợt phản ứng dị ứng. Trong khi mề đay chủ yếu gây ngứa ngáy ngoài da, phù Quincke có thể đe dọa đường thở nếu chậm trễ can thiệp y tế. Thăm khám sớm với bác sĩ chuyên khoa dị ứng lâm sàng sẽ giúp xác định nguyên nhân gây bệnh và xây dựng kế hoạch dự phòng an toàn cho sức khỏe.