Phân biệt các mức độ tự kỷ ở trẻ em từ nhẹ đến nặng

Mức độ tự kỷ ở trẻ là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ không phải là một bệnh lý đơn lẻ có diễn tiến cố định mà là một tập hợp các đặc điểm phát triển thần kinh kéo dài suốt cuộc đời. Bảng phân loại chẩn đoán y khoa hiện nay đánh giá tình trạng tự kỷ dựa trên hai nhóm khiếm khuyết cốt lõi: khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội và sự xuất hiện của các hành vi, sở thích mang tính định hình, lặp đi lặp lại. Thay vì xem đây là những mức độ bệnh nặng nhẹ cố định, các chuyên gia tiếp cận theo mức độ cần hỗ trợ thực tế của trẻ trong sinh hoạt hằng ngày. Việc phân độ này mang tính tương đối và có thể thay đổi linh hoạt theo thời gian nếu trẻ được tiếp cận môi trường giáo dục đặc biệt và các biện pháp can thiệp hành vi thích hợp từ sớm. Hiểu đúng bản chất của phổ tự kỷ giúp gia đình xây dựng kế hoạch chăm sóc dài hạn và kiên nhẫn hơn với từng bước tiến bộ của con.

Đặc điểm của trẻ tự kỷ mức độ 1 cần hỗ trợ nhẹ

Ở mức độ 1, thường được gọi là tự kỷ nhẹ, trẻ vẫn có khả năng ngôn ngữ tương đối tốt và có thể giao tiếp bằng câu hoàn chỉnh. Tuy nhiên, trẻ gặp khó khăn rõ rệt trong việc khởi xướng hoặc duy trì các cuộc trò chuyện tự nhiên, khó hiểu các tín hiệu phi ngôn ngữ như biểu cảm khuôn mặt hay cử chỉ cơ thể của người khác.

Trẻ có xu hướng phản ứng cứng nhắc, gặp trở ngại khi phải thích nghi với sự thay đổi thời gian biểu hoặc môi trường mới. Về mặt hành vi, trẻ thường tập trung cao độ vào một số chủ đề cá nhân hẹp và dễ bị lúng túng khi tham gia các trò chơi tập thể đòi hỏi sự luân phiên. Nếu không có người hỗ trợ, trẻ có thể bị cô lập trong trường học hoặc gặp thất bại trong việc kết nối bạn bè, dù khả năng học tập tiếp thu kiến thức của trẻ vẫn có thể đạt mức trung bình hoặc khá.

Biểu hiện của trẻ tự kỷ mức độ 2 cần hỗ trợ đáng kể

Trẻ tự kỷ ở mức độ 2 gặp phải những khiếm khuyết rõ ràng và nghiêm trọng hơn trong cả kỹ năng giao tiếp lời nói lẫn phi ngôn ngữ. Vốn từ của trẻ thường bị giới hạn đáng kể, trẻ chỉ dùng được những câu đơn ngắn, diễn đạt rời rạc hoặc chỉ nói khi có nhu cầu sinh hoạt thiết yếu. Tương tác xã hội của trẻ rất hạn chế, trẻ ít khi chủ động tiếp xúc với người xung quanh và thường phản ứng kỳ lạ trước những tín hiệu giao lưu thông thường.

Về mặt hành vi, trẻ biểu hiện sự gắn bó mãnh liệt với các thói quen cố định thường nhật, việc thay đổi trật tự đồ dùng hoặc đường đi học có thể gây ra phản ứng lo âu, bực bội hoặc khủng hoảng cảm xúc dữ dội. Những hành vi rập khuôn như vẫy tay, đi nhón gót, xoay tròn đồ chơi xuất hiện với tần suất cao và làm gián đoạn việc học tập cũng như sinh hoạt độc lập.

Dấu hiệu ở trẻ tự kỷ mức độ 3 cần hỗ trợ rất đáng kể

Mức độ 3 là mức độ nặng nhất trên phổ tự kỷ, trong đó trẻ bị suy giảm nghiêm trọng chức năng giao tiếp và sinh hoạt thường ngày. Phần lớn trẻ ở mức độ này không có ngôn ngữ lời nói hoặc chỉ phát ra những âm thanh vô nghĩa, lặp lại lời nói của người khác mà không hiểu ngữ cảnh. Trẻ hầu như không tương tác với người xung quanh, kể cả người thân trong gia đình, và gặp khó khăn rất lớn trong việc bày tỏ các nhu cầu thể chất cơ bản như đói, khát hoặc đau đớn.

Những hành vi lặp đi lặp lại diễn ra liên tục và trẻ phản ứng cực kỳ dữ dội khi bị ngắt quãng hoặc khi môi trường sống có bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào. Khả năng tự phục vụ của trẻ rất hạn chế, đòi hỏi người chăm sóc phải túc trực hỗ trợ toàn diện trong các hoạt động vệ sinh, ăn uống và đảm bảo an toàn cá nhân.

Ý nghĩa của việc phân biệt mức độ trong can thiệp sớm

Việc phân biệt các mức độ tự kỷ không nhằm mục đích gắn nhãn lâu dài cho trẻ mà phục vụ trực tiếp cho việc xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp. Mỗi đứa trẻ có điểm mạnh và điểm yếu riêng biệt, vì vậy kế hoạch hỗ trợ cần được thiết kế cá nhân hóa dựa trên sự phối hợp giữa bác sĩ nhi khoa, bác sĩ tâm thần, chuyên viên tâm lý và chuyên viên trị liệu ngôn ngữ.

Trẻ ở mức độ nhẹ có thể tập trung vào rèn luyện kỹ năng xã hội, kiểm soát cảm xúc và hòa nhập học đường. Trong khi đó, trẻ ở mức độ trung bình và nặng cần ưu tiên các can thiệp về giao tiếp thay thế, kỹ năng tự phục vụ bản thân và điều chỉnh hành vi. Quá trình can thiệp đòi hỏi sự bền bỉ, kiên trì của gia đình và môi trường yêu thương để giúp trẻ phát huy tối đa tiềm năng phát triển của mình.

Lưu ý an toàn

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dựa vào các bảng mô tả trên mạng để tự chẩn đoán mức độ tự kỷ cho con hoặc tự áp dụng các chế độ ăn kiêng, phương pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng. Việc đánh giá phổ tự kỷ đòi hỏi quy trình thăm khám chuyên sâu của bác sĩ tâm thần nhi, chuyên viên tâm lý và chuyên viên trị liệu ngôn ngữ thông qua các bài test tiêu chuẩn. Gia đình không nên quá bi quan khi nhận kết quả hoặc trì hoãn can thiệp vì chờ đợi trẻ tự nói, bởi sự can thiệp trong giai đoạn vàng có ý nghĩa quyết định đối với sự tiến bộ của trẻ.

Tóm tắt

Hiểu đúng các mức độ tự kỷ giúp cha mẹ thấu hiểu thế giới nội tâm của trẻ và có thái độ đồng hành đúng mực. Mỗi bước tiến dù nhỏ của trẻ cũng đều mang ý nghĩa to lớn trên con đường hòa nhập. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu khác thường nào trong giao tiếp và hành vi của con, phụ huynh hãy sớm đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và hướng dẫn can thiệp kịp thời.