Phác đồ điều trị áp xe não và các phương pháp can thiệp

Phác đồ điều trị áp xe não là gì?

Áp xe não khởi phát khi các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn, nấm hoặc ký sinh trùng xâm nhập vào mô não. Đường lây truyền phổ biến bao gồm nhiễm trùng lan tỏa từ các vùng lân cận như viêm tai giữa, viêm xoang, nhiễm trùng răng miệng; gieo rắc qua đường máu từ viêm nội tâm mạc hoặc ổ nhiễm khuẩn phổi; và chấn thương sọ não hở hoặc phẫu thuật thần kinh trước đó.

Khi ổ mủ hình thành, vùng mô não xung quanh sẽ bị phù nề, làm tăng áp lực nội sọ và đè ép các cấu trúc thần kinh lân cận. Mục tiêu cốt lõi của phác đồ điều trị áp xe não là tiêu diệt triệt để tác nhân gây bệnh, giải áp khoang sọ, loại bỏ ổ mủ khi cần thiết và giải quyết triệt để nguồn lây nhiễm ban đầu để ngăn chặn tái phát. Quá trình này đòi hỏi sự theo dõi sát sao tại các đơn vị hồi sức tích cực thần kinh.

Điều trị nội khoa bằng thuốc kháng sinh phổ rộng

Liệu pháp kháng sinh là trụ cột cơ bản trong mọi phác đồ điều trị áp xe não. Do hàng rào máu não hạn chế sự thâm nhập của nhiều loại thuốc, các bác sĩ thường chỉ định kháng sinh phổ rộng đường tĩnh mạch liều cao có khả năng ngấm tốt vào mô não và dịch não tủy ngay khi nghi ngờ bệnh. Trong giai đoạn đầu khi chưa có kết quả cấy mủ hoặc cấy máu, phác đồ kinh nghiệm thường kết hợp các nhóm kháng sinh như cephalosporin thế hệ ba hoặc bốn với metronidazol để bao phủ cả vi khuẩn kỵ khí, kèm theo vancomycin nếu nghi ngờ tụ cầu vàng kháng methicillin.

Khi có kết quả phân lập vi khuẩn và kháng sinh đồ từ bệnh phẩm ổ mủ hoặc dịch cơ thể, bác sĩ sẽ điều chỉnh sang kháng sinh đích phù hợp nhất. Thời gian dùng kháng sinh đường tĩnh mạch thường kéo dài liên tục từ bốn đến tám tuần, đôi khi kéo dài hơn tùy theo diễn tiến đáp ứng trên phim chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ não.

Phẫu thuật dẫn lưu mủ và cắt bỏ ổ áp xe

Can thiệp ngoại khoa đóng vai trò then chốt khi ổ áp xe não có kích thước lớn, gây chèn ép thần kinh rõ rệt hoặc không đáp ứng với điều trị nội khoa đơn thuần. Hai phương pháp phẫu thuật thần kinh chính được áp dụng là chọc hút dẫn lưu mủ dưới hướng dẫn của định vị thần kinh và phẫu thuật mở nắp sọ cắt bỏ trọn bọc áp xe.

Chọc hút dẫn lưu qua lỗ khoan sọ là kỹ thuật ít xâm lấn, đặc biệt phù hợp với các ổ áp xe nằm sâu, nằm ở vùng chức năng quan trọng của não hoặc bệnh nhân có thể trạng yếu không chịu được cuộc phẫu thuật lớn. Phương pháp này vừa giúp giải tỏa áp lực tức thì, vừa lấy được mẫu bệnh phẩm mủ để nuôi cấy định danh vi khuẩn. Phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ bọc áp xe thường được chỉ định cho các ổ áp xe có vỏ xơ dày, nằm nông ở vỏ não, áp xe do nấm, áp xe sau chấn thương có dị vật hoặc trường hợp tái phát sau nhiều lần chọc hút.

Kiểm soát tăng áp lực nội sọ và biến chứng phù não

Phù não xung quanh ổ áp xe là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tăng áp lực nội sọ, tụt não và đe dọa tử vong nhanh chóng. Để kiểm soát tình trạng này, bệnh nhân được theo dõi chặt chẽ dấu hiệu sinh tồn, đồng tử và thang điểm hôn mê Glasgow tại phòng hồi sức tích cực. Các biện pháp nội khoa bao gồm kê cao đầu giường ba mươi độ, liệu pháp thẩm thấu bằng dung dịch manitol hoặc muối ưu trương để rút bớt dịch phù nề trong nhu mô não.

Thuốc nhóm corticosteroid có thể được bác sĩ cân nhắc sử dụng ngắn hạn trong trường hợp phù não nghiêm trọng gây đe dọa tụt não hoặc suy giảm ý thức cấp tính. Tuy nhiên, việc dùng corticosteroid luôn được cân nhắc hết sức thận trọng vì thuốc có thể làm giảm khả năng thấm của kháng sinh qua vỏ bao áp xe và làm suy yếu phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể. Ngoài ra, thuốc chống co giật thường được chỉ định dự phòng để ngăn ngừa các cơn động kinh do kích thích vỏ não.

Xử lý ổ nhiễm trùng nguyên phát và theo dõi hồi phục

Một phác đồ điều trị áp xe não toàn diện bắt buộc phải đi đôi với việc tầm soát và loại bỏ tận gốc ổ nhiễm trùng ban đầu. Nếu nguyên nhân xuất phát từ viêm xoang, viêm tai giữa mạn tính hoặc nhiễm trùng xương chũm, bệnh nhân cần được phẫu thuật tai mũi họng kết hợp để làm sạch triệt để ổ viêm lân cận. Đối với các ca bệnh bắt nguồn từ ổ nhiễm trùng răng hàm mặt hoặc dị tật tim bẩm sinh gây viêm nội tâm mạc, các can thiệp chuyên khoa tương ứng phải được tiến hành song song.

Sau giai đoạn cấp tính, quá trình phục hồi chức năng thần kinh có thể kéo dài nhiều tháng. Người bệnh cần được chụp cộng hưởng từ kiểm tra định kỳ mỗi một đến hai tuần trong giai đoạn nằm viện và tái khám định kỳ sau khi xuất viện để đảm bảo ổ mủ đã tiêu hoàn toàn và không xuất hiện biến chứng áp xe tái phát.

Lưu ý an toàn

Áp xe não là một cấp cứu nội ngoại khoa thần kinh tối khẩn, tuyệt đối không thể tự chẩn đoán hay điều trị tại nhà bằng các bài thuốc dân gian hoặc thuốc kháng sinh tự mua. Mọi quyết định lựa chọn loại kháng sinh, thời gian dùng thuốc hay phương pháp phẫu thuật phải do hội đồng bác sĩ chuyên khoa thần kinh, truyền nhiễm và hồi sức quyết định. Người bệnh và thân nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt liệu trình điều trị nội trú, không tự ý ngưng thuốc khi triệu chứng vừa thuyên giảm vì nguy cơ ổ mủ bùng phát trở lại là rất cao.

Tóm tắt

Phác đồ điều trị áp xe não đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa giữa dùng kháng sinh liều cao kéo dài, can thiệp phẫu thuật giải áp kịp thời và xử lý triệt để ổ nhiễm trùng gốc. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu thần kinh bất thường và tiếp cận y tế kịp thời là yếu tố quyết định giúp người bệnh vượt qua cơn nguy kịch và hạn chế tối đa các di chứng thần kinh về sau.