Papillae là gì và vai trò của các nhú lưỡi đối với vị giác

Nhú lưỡi papillae là gì?

Về mặt giải phẫu học, từ papilla bắt nguồn từ tiếng Latinh mang nghĩa là nhú hoặc đầu núm nhỏ, dùng để mô tả các phần lồi nhô lên của lớp bì hoặc lớp đệm niêm mạc vào biểu mô lân cận. Trong cơ thể người, cấu trúc dạng nhú này xuất hiện ở nhiều cơ quan như nhú bì dưới da, nhú thận, nhưng phổ biến và quen thuộc nhất trong đời sống hằng ngày chính là nhú lưỡi.

Nhú lưỡi phủ kín phần lớn mặt trên và hai bên thân lưỡi, tạo nên bề mặt hơi nhám đặc trưng. Mỗi nhú lưỡi là một tổ hợp gồm mô liên kết giàu mạch máu, sợi thần kinh và lớp biểu mô vảy tầng bao bọc bên ngoài. Tùy thuộc vào từng phân loại nhú cụ thể, papillae có thể chỉ đơn thuần làm nhiệm vụ cơ học hỗ trợ cử động nhai nuốt hoặc chứa các chồi vị giác tinh vi thực hiện chức năng hóa cảm giác cho cơ thể.

Phân loại và đặc điểm giải phẫu của các nhóm papillae ở lưỡi

Trên bề mặt lưỡi của con người có bốn nhóm nhú papillae chính với hình thái và nhiệm vụ chuyên biệt. Nhú chỉ là nhóm có số lượng đông đảo nhất, phủ khắp hai phần ba phía trước lưỡi; chúng có hình nón nhỏ li ti, không chứa chồi vị giác mà chủ yếu tạo độ ma sát để giữ và nghiền thức ăn.

Nhú nấm nằm rải rác xen kẽ giữa các nhú chỉ, tập trung nhiều ở đầu lưỡi và rìa lưỡi, có màu hơi đỏ và chứa các chồi vị giác tiếp nhận kích thích ngọt, mặn, chua. Nhú đài hay nhú vòng có kích thước lớn nhất, xếp thành hàng hình chữ V ở ranh giới giữa thân lưỡi và đáy lưỡi, chứa mật độ chồi vị giác dày đặc. Cuối cùng, nhú lá là những nếp gấp nằm ở hai bên bờ sau của lưỡi, cũng tham gia tiếp nhận tín hiệu vị giác trong quá trình nhai nuốt.

Cơ chế tiếp nhận và truyền dẫn tín hiệu vị giác của papillae

Mỗi nhú papillae cảm nhận vị giác chứa từ vài chồi đến hàng trăm chồi vị giác lồng sâu trong các rãnh mô liên kết. Khi thức ăn hoặc đồ uống đi vào khoang miệng, các phân tử hóa học mang vị sẽ hòa tan trong nước bọt rồi khuếch tán qua lỗ vị giác ở đỉnh mỗi chồi.

Tại đây, các phân tử vị giác liên kết với thụ thể trên màng tế bào thụ cảm chuyên biệt. Sự liên kết này kích hoạt tín hiệu khử cực màng tế bào, giải phóng chất dẫn truyền thần kinh để tạo xung thần kinh. Các xung điện này được dẫn truyền theo các dây thần kinh sọ gồm dây thần kinh số VII, số IX và số X về hành não, đồi thị rồi chuyển tiếp lên vùng vỏ não vị giác để não bộ phân tích, nhận biết chính xác vị ngọt, chua, mặn, đắng hay vị ngọt thịt umami.

Các vấn đề thường gặp ảnh hưởng đến cấu trúc papillae

Bề mặt lưỡi và các nhú papillae tiếp xúc trực tiếp với thức ăn, nhiệt độ và hệ vi sinh vật khoang miệng nên rất dễ gặp các phản ứng kích ứng. Tình trạng thường gặp nhất là viêm nhú lưỡi thoáng qua, biểu hiện bằng một vài nốt nhú nấm bị đỏ, sưng nhẹ và đau rát khi ăn đồ chua cay hoặc sau khi vô tình cắn phải lưỡi.

Ngoài ra, khi cơ thể mệt mỏi, suy giảm đề kháng, vệ sinh răng miệng kém hoặc thiếu hụt dinh dưỡng như vitamin B12, sắt, bề mặt các nhú chỉ có thể bị teo mòn tạo nên tình trạng lưỡi bản đồ hoặc viêm teo lưỡi. Ngược lại, nếu các nhú chỉ phát triển quá dài và tích tụ sắc tố cùng vi khuẩn, lưỡi có thể xuất hiện mảng bựa đen hoặc trắng dày, gây giảm cảm nhận vị giác và hôi miệng.

Chăm sóc và bảo vệ nhú lưỡi đúng cách hằng ngày

Để giữ cho các nhú papillae luôn khỏe mạnh và cảm nhận vị giác tinh nhạy, việc vệ sinh khoang miệng đúng cách giữ vai trò then chốt. Hằng ngày, sau khi chải răng, bạn nên dùng bàn chải lông mềm hoặc dụng cụ cạo lưỡi y khoa làm sạch nhẹ nhàng từ cuống lưỡi ra đầu lưỡi để loại bỏ mảng bám thức ăn và vi khuẩn đọng lại ở rãnh các nhú.

Bên cạnh đó, cần duy trì uống đủ nước để giữ khoang miệng luôn ẩm ướt, hỗ trợ tuyến nước bọt tiết dịch hòa tan thức ăn hiệu quả. Tránh thói quen ăn uống đồ quá nóng, quá cay hoặc dùng nhiều chất kích thích như thuốc lá và rượu bia vì nhiệt độ cao cùng hóa chất độc hại dễ làm bỏng rát, teo biến hoặc viêm mạn tính các đầu mút thụ cảm của chồi vị giác.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức giải phẫu và chăm sóc răng miệng tổng quát, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Nếu phát hiện các nhú lưỡi sưng to bất thường kéo dài trên hai tuần, xuất hiện vết loét không lành, chảy máu, đau rát dữ dội hoặc mất cảm giác vị giác hoàn toàn, người bệnh cần đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Răng Hàm Mặt để được bác sĩ kiểm tra trực tiếp.

Tóm tắt

Nhú lưỡi papillae là cấu trúc giải phẫu thiết yếu giúp duy trì vị giác và định hướng thức ăn trong khoang miệng. Việc nhận biết đặc điểm bình thường cùng các thay đổi của nhú lưỡi giúp mỗi người chủ động chăm sóc răng miệng tốt hơn và kịp thời đi khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường.