Ovary là gì? Vị trí, cấu tạo và chức năng của buồng trứng
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Trong thuật ngữ giải phẫu học, ovary là danh từ tiếng Anh chỉ buồng trứng, cơ quan sinh sản và tuyến nội tiết thiết yếu của hệ sinh dục nữ. Mỗi người phụ nữ khỏe mạnh bình thường có hai buồng trứng nằm cân xứng ở hai bên hố chậu, đảm nhiệm vai trò lưu trữ, nuôi dưỡng trứng và điều hòa chu kỳ sinh học.
Không chỉ tham gia trực tiếp vào quá trình thụ thai, buồng trứng còn hoạt động như một tuyến nội tiết phức tạp, sản xuất các hormone quan trọng chi phối sự phát triển giới tính, vóc dáng, chu kỳ kinh nguyệt và sức khỏe chuyển hóa của phụ nữ.
Ovary là gì là gì?
Buồng trứng là cặp tuyến sinh dục nữ có hình hạt hạnh nhân dẹt, nằm ở hai bên thành chậu hông, ngay phía dưới hai vòi dẫn trứng. Về mặt kích thước giải phẫu học, mỗi buồng trứng ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ thường dài khoảng hai đến bốn centimet, rộng khoảng hai centimet và dày khoảng một centimet. Kích thước và bề mặt của buồng trứng thay đổi đáng kể theo từng giai đoạn trong cuộc đời, từ thời thơ ấu, tuổi dậy thì, độ tuổi sinh sản cho đến sau khi mãn kinh. Cơ quan này được neo giữ tại vị trí giải phẫu nhờ mạng lưới dây chằng như dây chằng buồng trứng, dây chằng treo buồng trứng và mạc treo buồng trứng, đồng thời nhận máu nuôi dồi dào từ động mạch buồng trứng. Đây là trung tâm chi phối khả năng sinh sản của phái nữ thông qua cơ chế nang noãn và hệ thống tín hiệu trục hạ đồi tuyến yên buồng trứng.
Vị trí và đặc điểm giải phẫu của buồng trứng
Buồng trứng nằm trong khoang chậu nhỏ của phụ nữ, tựa vào thành bên của hố buồng trứng. Cơ quan này có màu trắng xám nhạt, bề mặt nhẵn mịn ở trẻ em gái trước tuổi dậy thì và trở nên gồ ghề dần ở phụ nữ trưởng thành do quá trình sẹo hóa lặp đi lặp lại sau mỗi chu kỳ rụng trứng. Cấu trúc liên kết nâng đỡ buồng trứng gồm nhiều dây chằng chuyên biệt, trong đó dây chằng riêng buồng trứng nối cực trong với thân tử cung, dây chằng treo buồng trứng mang các bó mạch máu và thần kinh từ thành bụng đi vào, còn mạc treo buồng trứng cố định cơ quan này vào dây chằng rộng. Vị trí giải phẫu đặc biệt này giúp buồng trứng nằm sát với loa vòi tử cung, tạo điều kiện thuận lợi nhất để đón bắt tế bào trứng ngay khi hiện tượng phóng noãn diễn ra.
Cấu tạo mô học gồm lớp vỏ và lớp tủy
Mô học của buồng trứng được bao bọc bên ngoài bởi lớp biểu mô mầm và lớp màng trắng sợi dày. Đi sâu vào bên trong, cấu trúc mô học được chia thành hai vùng rõ rệt là lớp vỏ và lớp tủy. Lớp vỏ nằm ở phía ngoài, là nơi tập trung hàng nghìn nang noãn ở các giai đoạn phát triển khác nhau, từ nang noãn nguyên thủy, nang nguyên phát, nang thứ phát cho đến nang noãn chín sắp rụng. Ngoài ra, lớp vỏ còn chứa hoàng thể và các thể trắng hình thành sau chu kỳ phóng noãn. Ngược lại, lớp tủy nằm ở trung tâm buồng trứng, cấu tạo chủ yếu từ mô liên kết xốp giàu mạch máu, mao mạch bạch huyết và sợi thần kinh tự chủ. Hệ thống mạch máu phong phú ở vùng tủy đảm nhiệm vai trò đưa oxy, dưỡng chất nuôi dưỡng tế bào và tiếp nhận các hormone bài tiết vào tuần hoàn chung.
Vai trò sản sinh tế bào trứng và thụ tinh
Chức năng ngoại tiết cốt lõi của buồng trứng là dự trữ và phóng thích tế bào trứng định kỳ. Ngay từ khi sinh ra, bé gái đã có sẵn một số lượng nang noãn cố định trong cơ thể và con số này suy giảm dần theo thời gian. Khi bước vào độ tuổi sinh sản, dưới sự kích thích của hormone tuyến yên, một nhóm nang noãn sẽ cùng phát triển trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt, nhưng thường chỉ có một nang vượt trội đạt kích thước chín và phóng thích trứng ra ngoài gọi là rụng trứng. Trứng sau khi thoát khỏi buồng trứng sẽ được loa vòi tử cung tiếp nhận và di chuyển dọc theo ống dẫn trứng để gặp tinh trùng thụ tinh. Nếu không xảy ra thụ tinh, hoàng thể thoái hóa và nồng độ hormone suy giảm khiến niêm mạc tử cung bong ra, tạo thành chu kỳ hành kinh bình thường.
Vai trò nội tiết tổng hợp hormone sinh dục nữ
Bên cạnh chức năng sinh sản, buồng trứng là cơ quan nội tiết chủ chốt sản xuất hai hormone sinh dục quan trọng là estrogen và progesterone, cùng một lượng nhỏ testosterone. Tế bào hạt và tế bào vỏ của nang noãn đảm nhiệm tổng hợp estrogen, chất kích thích phát triển đặc tính sinh dục nữ, vóc dáng, làm dày niêm mạc tử cung và bảo vệ sức khỏe xương khớp, tim mạch. Sau khi trứng rụng, phần vỏ nang còn lại biến đổi thành hoàng thể để tiết progesterone, giúp chuẩn bị lớp nội mạc tử cung tiếp nhận phôi làm tổ và giữ an toàn cho thai kỳ ban đầu. Hoạt động nội tiết của buồng trứng được kiểm soát chặt chẽ bởi trục hạ đồi tuyến yên buồng trứng thông qua các phản hồi sinh học, duy trì sự cân bằng hormone ổn định cho toàn bộ cơ thể.
Các vấn đề sức khỏe thường gặp liên quan đến buồng trứng
Buồng trứng có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều tình trạng bệnh lý lành tính hoặc ác tính khác nhau. Các tình trạng phổ biến gồm u nang buồng trứng, hội chứng buồng trứng đa nang gây rối loạn kinh nguyệt và mất cân bằng nội tiết, suy buồng trứng sớm, viêm nhiễm phần phụ hoặc lạc nội mạc tử cung tại buồng trứng. Nghiêm trọng hơn, ung thư buồng trứng là bệnh lý ác tính tiến triển âm thầm, thường chỉ biểu hiện mơ hồ ở giai đoạn sớm như đầy bụng, khó tiêu hoặc đau tức vùng chậu nhẹ. Sự suy giảm chức năng sinh lý của buồng trứng diễn ra tự nhiên theo độ tuổi và dẫn đến thời kỳ tiền mãn kinh cũng như mãn kinh, kéo theo sự sụt giảm nồng độ nội tiết tố ảnh hưởng đến tâm sinh lý của phụ nữ.
Lưu ý an toàn
Thông tin về giải phẫu và chức năng buồng trứng trong bài viết mang tính chất cung cấp kiến thức giáo dục y khoa phổ thông, không thay thế cho việc thăm khám hay chẩn đoán lâm sàng từ bác sĩ chuyên khoa phụ sản. Chị em phụ nữ không nên tự ý sử dụng các loại thuốc điều hòa kinh nguyệt, thuốc tăng cường nội tiết tố hoặc thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định chuyên môn. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới âm ỉ hoặc dữ dội, rong kinh, chậm kinh kéo dài, cần đến cơ sở y tế để được siêu âm đầu dò, xét nghiệm hormone và nhận tư vấn phù hợp.
Tóm tắt
Buồng trứng đóng vai trò trung tâm đối với cả khả năng duy trì nòi giống và sự cân bằng nội tiết tố của cơ thể phụ nữ. Hiểu rõ cấu tạo giải phẫu cùng chức năng sinh học của bộ phận này giúp phụ nữ chủ động theo dõi chu kỳ kinh nguyệt và duy trì thói quen khám phụ khoa định kỳ nhằm bảo vệ toàn diện sức khỏe sinh sản.
Nguồn tham khảo
- American Research Journal of Gynaecology: Reproductive outcome of Ovulation Induction for Polycystic Ovary Syndrome Patients according To Edessy Ovarian Reserve Score
- The Japanese Journal of Physiology: INFLUENCE OF THE LIMBIC SYSTEM ON OVULATION AND ON PROGESTERONE AND ESTROGEN FORMATION IN RABBIT’S OVARY
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ sinh ra đã có sẵn bao nhiêu tế bào trứng trong buồng trứng?
Bé gái sơ sinh có khoảng một đến hai triệu nang noãn nguyên thủy trong buồng trứng. Số lượng này giảm dần còn khoảng ba trăm đến bốn trăm nghìn khi bước vào tuổi dậy thì và tiếp tục thoái hóa tự nhiên theo thời gian.
Mỗi chu kỳ kinh nguyệt buồng trứng giải phóng bao nhiêu quả trứng?
Thông thường trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt chỉ có một nang noãn ưu thế chín và phóng thích một tế bào trứng duy nhất. Trường hợp có hai hoặc nhiều trứng cùng rụng có thể dẫn đến hiện tượng mang đa thai tự nhiên.
Phụ nữ bị cắt bỏ một bên buồng trứng có thể mang thai được không?
Phụ nữ đã cắt một bên buồng trứng vẫn hoàn toàn có khả năng mang thai tự nhiên nếu buồng trứng còn lại và vòi tử cung hoạt động khỏe mạnh, bởi cơ quan còn lại vẫn đảm bảo việc rụng trứng và tiết nội tiết tố.
Chức năng buồng trứng thay đổi như thế nào sau khi phụ nữ mãn kinh?
Khi bước vào giai đoạn mãn kinh, buồng trứng cạn kiệt nguồn nang noãn và ngừng hoàn toàn quá trình rụng trứng. Đồng thời, việc tiết estrogen và progesterone giảm mạnh, dẫn đến kết thúc vĩnh viễn chu kỳ kinh nguyệt của người phụ nữ.
Những phương pháp nào giúp kiểm tra và đánh giá chức năng buồng trứng?
Bác sĩ thường chỉ định siêu âm ổ bụng hoặc siêu âm đầu dò âm đạo để quan sát hình thái buồng trứng, kết hợp các xét nghiệm định lượng hormone như AMH, FSH, LH, estradiol nhằm đánh giá dự trữ và hoạt động nội tiết.
