Nôn trớ ở trẻ sơ sinh: Phân biệt hiện tượng sinh lý và tác hại khi kéo dài

Nôn trớ ở trẻ sơ sinh là gì?

Nôn trớ ở trẻ sơ sinh là tình trạng các chất chứa trong dạ dày, chủ yếu là sữa và dịch tiêu hóa, bị đẩy ngược lên thực quản rồi trào ra ngoài qua miệng hoặc mũi. Trong y khoa, hiện tượng này được chia thành hai nhóm chính là trớ sữa sinh lý và nôn ói bệnh lý.

Trớ sữa sinh lý thường xảy ra thụ động, lượng sữa trào ra ít, trẻ vẫn bú tốt, tăng cân đều đặn và không quấy khóc khó chịu. Tình trạng này xuất phát từ đặc điểm giải phẫu hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ khi dạ dày còn nằm ngang, dung tích nhỏ và cơ thắt thực quản dưới chưa phát triển hoàn thiện. Ngược lại, nôn bệnh lý diễn ra khi cơ hoành và thành bụng co thắt mạnh để tống xuất sữa ra ngoài với áp lực lớn. Trẻ nôn vọt, nôn nhiều lần kèm theo các biểu hiện bất thường như quấy khóc dữ dội, mệt lả hoặc sụt cân, đòi hỏi phải được đánh giá y khoa kỹ lưỡng.

Nguyên nhân phổ biến dẫn đến nôn trớ ở trẻ sơ sinh

Nguyên nhân gây nôn trớ ở trẻ sơ sinh có thể bắt nguồn từ yếu tố sinh lý tự nhiên hoặc thói quen chăm sóc chưa phù hợp. Về mặt sinh lý, cấu trúc dạ dày của trẻ sơ sinh có kích thước nhỏ, nằm ngang và cơ vòng tâm vị đóng chưa chặt nên thức ăn rất dễ trào ngược khi dạ dày bị đầy hoặc chịu áp lực.

Bên cạnh đó, các sai sót trong quá trình cho bú cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ nôn trớ. Cho trẻ bú quá no trong một cữ, ép trẻ bú nhanh, ngậm bắt núm vú không đúng khớp khiến trẻ nuốt phải nhiều không khí là những nguyên nhân thường gặp. Khi không khí tích tụ trong dạ dày kết hợp với lượng sữa lớn, phản xạ ợ hơi tự nhiên có thể kéo theo một lượng sữa trào ngược ra ngoài. Ngoài ra, việc đặt trẻ nằm ngửa ngay sau khi bú no hoặc thay tã, rung lắc, bế xốc trẻ quá sớm cũng khiến dạ dày bị chèn ép, dẫn đến nôn trớ.

Những tác hại khi trẻ sơ sinh bị nôn trớ kéo dài

Mặc dù trớ sữa nhẹ thường vô hại và tự giảm dần khi trẻ lớn hơn, nhưng tình trạng nôn trớ kéo dài với tần suất liên tục có thể gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe của trẻ sơ sinh. Nguy hiểm trước mắt là nguy cơ sặc sữa vào đường thở, có thể dẫn đến nghẹt thở cấp tính, tím tái hoặc gây viêm phổi hít do dịch dạ dày mang theo axit xâm nhập vào nhu mô phổi.

Về lâu dài, nôn trớ kéo dài khiến cơ thể trẻ không hấp thu đủ lượng dinh dưỡng cần thiết, dẫn đến chậm tăng cân, sụt cân, suy dinh dưỡng và còi xương. Sự trào ngược thường xuyên của axit dịch vị còn gây kích ứng niêm mạc thực quản, dẫn đến viêm thực quản trào ngược. Trẻ sẽ có cảm giác nóng rát, đau đớn khi nuốt, từ đó nảy sinh tâm lý sợ bú, biếng ăn, hay quấy khóc về đêm và ngủ không sâu giấc. Tình trạng mất nước và rối loạn điện giải cũng có thể xảy ra nếu lượng sữa và dịch bị nôn ra ngoài quá lớn.

Cách chăm sóc và giảm nôn trớ sinh lý cho trẻ tại nhà

Để hạn chế tình trạng trớ sữa sinh lý, cha mẹ có thể áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học trong sinh hoạt hằng ngày. Trước hết, nên chia nhỏ lượng sữa trong mỗi cữ và tăng số lần bú để tránh làm dạ dày của trẻ quá căng đầy. Trong khi bú mẹ hoặc bú bình, cần đảm bảo trẻ ngậm kín quầng vú hoặc ngậm trọn núm vú để hạn chế tối đa việc nuốt phải khí thừa.

Sau khi trẻ bú xong, người chăm sóc nên bế trẻ thẳng đứng tựa đầu vào vai và vỗ lưng nhẹ nhàng để hỗ trợ trẻ ợ hơi. Quá trình vỗ ợ hơi nên kéo dài khoảng mười đến mười lăm phút trước khi cho trẻ nằm xuống. Khi đặt trẻ ngủ, nên giữ cho đầu và thân trên của trẻ hơi nâng cao nhẹ nhàng theo tư thế tự nhiên, tuyệt đối không đặt gối quá cao làm gập cổ trẻ. Tránh mặc quần áo hay quấn tã quá chật quanh vùng bụng vì áp lực lên ổ bụng sẽ kích thích trào ngược dạ dày.

Dấu hiệu cảnh báo nôn trớ bất thường cần đưa trẻ đi khám

Cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác và đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa nhi ngay khi nhận thấy những biểu hiện nôn trớ khác lạ. Nôn vọt thành tia với lượng lớn sau mỗi cữ bú là dấu hiệu nghi ngờ các bệnh lý đường tiêu hóa như hẹp phì đại môn vị hoặc lồng ruột. Sự xuất hiện của dịch nôn có màu xanh lá cây, màu vàng mật, lẫn vệt máu hoặc bã cà phê cũng là tình trạng khẩn cấp cần can thiệp y tế ngay.

Bên cạnh đó, các dấu hiệu toàn thân đi kèm như sốt cao, li bì, khó đánh thức, bụng trướng căng, không đi tiêu phân su hoặc phân có máu cũng phản ánh tình trạng bệnh lý nghiêm trọng. Trẻ có dấu hiệu mất nước như môi khô, mắt trũng, thóp trũng, tiểu ít hoặc không tăng cân trong thời gian dài cũng cần được bác sĩ thăm khám để tìm nguyên nhân chính xác và có phác đồ can thiệp kịp thời.

Lưu ý an toàn

Mọi biện pháp chăm sóc tại nhà chỉ áp dụng cho trường hợp trớ sữa sinh lý nhẹ khi trẻ vẫn tỉnh táo và tăng trưởng bình thường. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua và cho trẻ sơ sinh dùng các loại thuốc chống nôn, thuốc điều hòa nhu động ruột hoặc men tiêu hóa khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhi. Tránh áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học vì có thể làm chậm trễ thời gian cấp cứu các bệnh lý tiêu hóa ngoại khoa.

Tóm tắt

Nôn trớ ở trẻ sơ sinh phần lớn là hiện tượng sinh lý tự thoái lui khi cấu trúc đường tiêu hóa hoàn thiện. Tuy nhiên, nếu nôn ói diễn ra liên tục, kéo dài hoặc đi kèm biểu hiện suy giảm thể trạng, phụ huynh cần chủ động đưa trẻ đến gặp bác sĩ để được thăm khám và hỗ trợ chuyên môn kịp thời.