Những vấn đề ăn uống do phẫu thuật, xạ trị và hóa trị ở bệnh nhân ung thư

Vấn đề ăn uống của bệnh nhân ung thư là gì?

Những vấn đề ăn uống của bệnh nhân ung thư là tập hợp các rối loạn chức năng tiêu hóa, cảm giác thèm ăn và cảm nhận vị giác xuất hiện trong hoặc sau các đợt can thiệp y khoa. Phẫu thuật can thiệp cơ học có thể làm gián đoạn cấu trúc giải phẫu của đường tiêu hóa, gây đau đớn và khó khăn khi đưa thức ăn vào cơ thể. Xạ trị gây viêm cục bộ tại các cơ quan lân cận vùng chiếu xạ, đặc biệt là khoang miệng, thực quản và đường ruột non. Trong khi đó, hóa chất điều trị tác động toàn thân lên các tế bào niêm mạc, kích hoạt trung tâm nôn tại não bộ và làm rối loạn tiêu hóa kéo dài. Các tác động này phối hợp với nhau làm sụt giảm lượng dinh dưỡng nạp vào, đòi hỏi kế hoạch chăm sóc chuyên biệt và điều chỉnh thực đơn khoa học theo từng giai đoạn.

Các trở ngại ăn uống thường gặp sau phẫu thuật ung thư

Phẫu thuật ung thư, đặc biệt tại các vị trí thuộc đường tiêu hóa, vùng hàm mặt hoặc ngực bụng, thường tác động trực tiếp đến khả năng nhai nuốt và hấp thu dưỡng chất. Sau các can thiệp ngoại khoa, người bệnh dễ đối mặt với tình trạng đau tại vết mổ, liệt ruột tạm thời, cảm giác đầy bụng khó tiêu hoặc tiêu chảy kéo dài. Việc cắt bỏ một phần dạ dày hay ruột non làm giảm đáng kể thể tích chứa thức ăn và diện tích hấp thu dinh dưỡng.

Để thích ứng, chế độ ăn sau phẫu thuật cần được chuyển đổi dần từ dạng lỏng sang sệt rồi mới trở lại đặc tùy theo tốc độ hồi phục của nhu động ruột. Người bệnh nên chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ rải rác trong ngày, nhai thật kỹ và ưu tiên các món mềm, ninh nhừ, ít dầu mỡ để giảm áp lực lên hệ tiêu hóa.

Ảnh hưởng của xạ trị đến vị giác và chức năng nuốt

Xạ trị sử dụng các tia bức xạ năng lượng cao để tiêu diệt tế bào ác tính nhưng cũng vô tình gây tổn thương mô lành xung quanh vùng chiếu xạ. Khi xạ trị vùng đầu, mặt và cổ, bệnh nhân thường gặp phản ứng viêm niêm mạc miệng, loét họng, khô miệng do tuyến nước bọt suy giảm chức năng, kèm theo mất vị giác hoặc thay đổi cảm nhận mùi vị thức ăn.

Trường hợp xạ trị vùng ngực hoặc bụng chậu, người bệnh có thể bị viêm thực quản gây khó nuốt, đau tức ngực, hoặc viêm ruột do bức xạ dẫn đến đau quặn bụng và tiêu chảy thường xuyên. Để làm dịu các triệu chứng này, người bệnh nên chọn món ăn nhạt, nguội hoặc ấm vừa phải, dùng ống hút khi uống nước và giữ vệ sinh khoang miệng nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý thường xuyên mỗi ngày.

Tác động của hóa trị đối với hệ tiêu hóa và cảm giác thèm ăn

Hóa trị là liệu pháp toàn thân tác động lên các tế bào phân chia nhanh, bao gồm cả tế bào niêm mạc lót toàn bộ đường tiêu hóa từ miệng tới trực tràng. Tác dụng phụ điển hình nhất của hóa chất là buồn nôn, nôn mửa, chán ăn mệt mỏi và biến đổi vị giác khiến thức ăn có vị kim loại hoặc đắng ngắt. Nhiều bệnh nhân còn gặp tình trạng tiêu chảy cấp hoặc táo bón nặng do thuốc làm rối loạn nhu động ruột.

Để cải thiện tình trạng chán ăn do hóa trị, người bệnh nên tận dụng ăn nhiều hơn vào những thời điểm cảm thấy dễ chịu nhất trong ngày, chẳng hạn như buổi sáng. Sử dụng các loại gia vị tự nhiên có mùi thơm dễ chịu như gừng, bạc hà hoặc chanh có thể giúp át đi cảm giác buồn nôn. Bổ sung đủ nước lọc, nước canh trong và nước ép hoa quả ít ngọt cũng rất cần thiết để ngăn ngừa mất nước và hỗ trợ đào thải độc tố của thuốc.

Nguyên tắc dinh dưỡng hỗ trợ phục hồi thể trạng cho bệnh nhân

Sự phối hợp giữa các biện pháp điều trị ung thư thường khiến nguy cơ suy mòn dinh dưỡng tăng cao, làm chậm lành vết thương và giảm khả năng dung nạp các đợt điều trị tiếp theo. Do đó, việc xây dựng thực đơn khoa học cần tập trung vào việc đậm độ năng lượng cao trong từng khẩu phần ăn nhỏ. Các nguồn đạm chất lượng cao như thịt nạc, cá hồi, trứng gia cầm, đậu nành và các chế phẩm sữa dinh dưỡng chuyên biệt nên được bổ sung đều đặn.

Bên cạnh đó, việc tạo tâm lý thoải mái trong bữa ăn gia đình, không ép buộc người bệnh ăn một lượng quá lớn trong một lần cũng giúp giải tỏa áp lực tâm lý. Khi khả năng ăn đường miệng sụt giảm nghiêm trọng, gia đình cần thông báo sớm cho bác sĩ để cân nhắc các giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng qua ống thông hoặc nuôi dưỡng đường tĩnh mạch kịp thời.

Lưu ý an toàn

Các hướng dẫn chăm sóc dinh dưỡng mang tính chất thông tin tham khảo phổ quát và không thay thế cho chỉ định của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Người bệnh ung thư tuyệt đối không tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng cực đoan, không dùng thuốc giảm đau hay thực phẩm chức năng truyền miệng mà chưa có sự đồng ý của nhân viên y tế. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường như nôn ra máu, tiêu chảy mất nước nặng hoặc không thể nuốt, cần liên hệ cơ sở y tế ngay.

Tóm tắt

Chăm sóc dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư là một quá trình đồng hành liên tục cùng các liệu pháp điều trị đặc hiệu. Việc linh hoạt điều chỉnh thực đơn theo từng giai đoạn tác dụng phụ giúp cơ thể duy trì thể trạng và hạn chế gián đoạn phác đồ y khoa. Người bệnh và gia đình nên chủ động trao đổi thường xuyên với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng để xây dựng kế hoạch bổ sung năng lượng phù hợp nhất.