Những nguyên nhân làm men gan tăng cao ít ai ngờ đến

Men gan tăng cao là gì?

Men gan bao gồm các enzyme chính như alanine aminotransferase viết tắt là ALT, aspartate aminotransferase viết tắt là AST, phosphatase kiềm và gamma-glutamyl transferase. Những enzyme này đóng vai trò xúc tác các phản ứng sinh hóa quan trọng diễn ra bên trong tế bào gan. Ở trạng thái sinh lý bình thường, men gan chỉ tồn tại một lượng nhỏ trong tuần hoàn máu khi các tế bào già cỗi thoái hóa theo chu trình tự nhiên.

Khi cấu trúc màng tế bào gan bị viêm, hoại tử hoặc căng giãn do tích tụ mỡ, các enzyme nội bào này sẽ tràn vào mạch máu làm nồng độ đo được tăng cao. Tăng men gan không phải là một bệnh lý độc lập mà là tín hiệu cảnh báo tổn thương mô gan từ nhiều nguyên nhân nội sinh hoặc ngoại sinh khác nhau. Việc xác định đúng căn nguyên là bước tiên quyết để bảo vệ chức năng gan lâu dài.

Lạm dụng thuốc giảm đau và các loại thuốc điều trị mạn tính

Nhiều người có thói quen tự ý mua thuốc giảm đau, hạ sốt chứa hoạt chất paracetamol hoặc các nhóm kháng viêm không steroid khi bị cảm cúm, đau đầu. Hoạt chất paracetamol khi dùng quá liều hoặc dùng liên tục trong thời gian ngắn có thể tạo ra chất chuyển hóa độc hại làm hoại tử tế bào gan cấp tính. Bên cạnh đó, một số nhóm thuốc điều trị bệnh mạn tính như thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, kháng sinh, thuốc điều trị lao hay thuốc chống động kinh cũng có thể gây kích ứng nhu mô gan. Người bệnh sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc mà không có sự theo dõi của bác sĩ rất dễ gặp phải tình trạng tương tác thuốc dẫn đến suy giảm chức năng gan. Việc tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian dùng thuốc không kê đơn là căn nguyên tiềm ẩn hàng đầu khiến men gan tăng vọt sau các đợt điều trị ngắn ngày.

Tác dụng phụ từ thực phẩm chức năng và thảo dược không rõ nguồn gốc

Tâm lý chuộng các sản phẩm nguồn gốc tự nhiên khiến không ít người tìm đến thảo dược giải độc gan, trà giảm cân hoặc thực phẩm chức năng xách tay không rõ nguồn gốc. Tuy nhiên, nhiều loại thảo dược chưa qua kiểm định có thể chứa hàm lượng kim loại nặng, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu vượt ngưỡng an toàn. Thậm chí một số vị thuốc có đặc tính gây độc trực tiếp lên tế bào gan khi chuyển hóa qua gan. Việc phối hợp tùy tiện các loại thảo dược bổ sung cùng thuốc tân dược có thể tạo gánh nặng chuyển hóa lớn, dẫn tới tổn thương gan do độc chất. Rất nhiều trường hợp người bệnh nhập viện với men gan tăng gấp nhiều lần chỉ sau vài tuần kiên trì sử dụng các bài thuốc truyền miệng không có cơ sở khoa học rõ ràng.

Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến lối sống và rối loạn chuyển hóa

Nhiều người không uống rượu bia nhưng vẫn ghi nhận chỉ số men gan tăng cao do mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu. Tình trạng này liên quan chặt chẽ đến chế độ dinh dưỡng dư thừa năng lượng, thói quen tiêu thụ nhiều đường fructose, nước ngọt có ga, đồ ăn nhanh và dầu mỡ bão hòa. Khi mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan, quá trình viêm cục bộ sẽ được kích hoạt, phá hủy màng tế bào gan và giải phóng enzyme vào máu. Tình trạng béo phì, kháng insulin, đái tháo đường típ 2 và rối loạn lipid máu là các yếu tố thúc đẩy tế bào gan tổn thương thầm lặng. Nếu không thay đổi lối sống và chế độ ăn uống kịp thời, bệnh gan nhiễm mỡ có thể tiến triển thành viêm gan mỡ thoái hóa và xơ gan.

Vận động thể lực cường độ quá mức và tổn thương cơ bắp

Một nguyên nhân ít người ngờ tới là các hoạt động thể lực gắng sức đột ngột như chạy việt dã, nâng tạ quá nặng hoặc tập luyện cường độ cao không nghỉ ngơi. Các enzyme như AST và một phần ALT không chỉ tồn tại trong tế bào gan mà còn có mặt trong mô cơ vân và cơ tim. Khi cơ bắp hoạt động quá mức dẫn đến vi chấn thương hoặc tiêu cơ vân nhẹ, các enzyme này sẽ thoát ra khỏi sợi cơ và đi vào hệ tuần hoàn. Kết quả xét nghiệm máu trong vòng vài ngày sau buổi tập có thể cho thấy men gan tăng giả tạo dù cấu trúc gan hoàn toàn bình thường. Trong trường hợp này, việc nghỉ ngơi hợp lý và xét nghiệm lại sau đó sẽ giúp phân định chính xác nguồn gốc tăng men.

Các bệnh lý toàn thân và rối loạn tự miễn tiềm ẩn

Một số bệnh lý tiềm ẩn tại các cơ quan khác cũng có thể gây biến đổi nồng độ men gan trong máu mà người bệnh ít khi liên hệ tới. Suy giáp hoặc cường giáp làm rối loạn tốc độ chuyển hóa toàn thân, ảnh hưởng trực tiếp đến tưới máu và hoạt động chức năng của tế bào gan. Ngoài ra, bệnh celiac gây tổn thương niêm mạc ruột non do nhạy cảm với gluten cũng có thể kích hoạt các phản ứng miễn dịch liên đới làm viêm gan nhẹ. Bệnh viêm gan tự miễn hoặc các bệnh lý ứ đọng chuyển hóa như bệnh ứ sắt, bệnh ứ đồng di truyền cũng là những nguyên nhân âm thầm khiến men gan tăng kéo dài mà người bệnh chỉ phát hiện khi thăm khám chuyên khoa sâu.

Lưu ý an toàn

Chỉ số men gan tăng phản ánh tổn thương tế bào nhưng không thể hiện toàn bộ chức năng tổng thể của lá gan. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc hạ men gan hoặc ngừng đột ngột thuốc điều trị bệnh mạn tính mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Mọi quyết định can thiệp cần dựa trên kết quả thăm khám lâm sàng toàn diện.

Tóm tắt

Tăng men gan không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ rượu bia hay viêm gan virus mà có thể xuất phát từ nhiều thói quen dùng thuốc, sinh hoạt hằng ngày. Việc duy trì lối sống lành mạnh, cẩn trọng với các sản phẩm bổ sung và kiểm tra sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm tổn thương gan để có biện pháp can thiệp thích hợp.