Những nguyên nhân gây nổi mề đay thường gặp và cách nhận diện
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nổi mề đay là một phản ứng viêm da phổ biến đặc trưng bởi các nốt sẩn phù đỏ hoặc trắng nhạt, xuất hiện rải rác hoặc liên kết thành từng mảng lớn kèm cảm giác ngứa ngáy dữ dội. Bản chất của tình trạng này là hiện tượng tế bào mast dưới da bị kích hoạt và phóng thích ồ ạt các hóa chất trung gian, nổi bật nhất là histamin, gây giãn mạch tại chỗ và thoát dịch vào mô kẽ.
Hiểu rõ những nguyên nhân gây nổi mề đay thường gặp là bước then chốt giúp bạn chủ động phòng tránh các yếu tố nguy cơ, nhận diện sớm tình trạng bệnh và biết cách xử trí an toàn nhằm hạn chế nguy cơ tái phát kéo dài.
Nguyên nhân gây nổi mề đay
Nổi mề đay là tình trạng da liễu rất hay gặp, có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và giới tính. Về mặt sinh lý bệnh học, bề mặt da bị tổn thương do mạng lưới mao mạch nông bị giãn nở và tăng tính thấm thành mạch dưới tác động của histamin và các cytokine gây viêm. Tổn thương điển hình là các dát phù nề, gồ cao hơn mặt da bình thường, ranh giới rõ ràng, có màu hồng nhạt hoặc đỏ rực, xung quanh thường có viền ban đỏ. Điểm đặc trưng nhất của mề đay là xuất hiện nhanh và có thể tự biến mất sau vài giờ mà không để lại vết sẹo hay vết thâm, nhưng lại rất dễ bùng phát ở vị trí khác. Dựa vào thời gian diễn tiến, mề đay được phân làm hai thể chính: mề đay cấp tính kéo dài dưới sáu tuần và mề đay mạn tính kéo dài trên sáu tuần. Việc truy tìm nguyên nhân gây bệnh là thách thức lớn vì có vô số yếu tố nội sinh và ngoại sinh cùng tác động lên hệ miễn dịch.
Dị ứng thực phẩm và các chất phụ gia trong bữa ăn
Dị ứng thức ăn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra các đợt mề đay cấp tính. Khi cơ thể tiếp nhận một số loại protein lạ, hệ miễn dịch sẽ nhận diện nhầm chúng là kháng nguyên lạ và kích hoạt chuỗi phản ứng giải phóng hóa chất trung gian. Các thực phẩm dễ gây kích ứng nhất bao gồm hải sản như tôm, cua, mực, nghêu sò; các loại hạt như đậu phộng, hạt điều, hạnh nhân; cùng với trứng, sữa bò và đậu nành. Bên cạnh thực phẩm tươi sống, các chất phụ gia, chất bảo quản và phẩm màu tổng hợp trong đồ hộp hay thực phẩm chế biến sẵn cũng có thể là tác nhân thúc đẩy tình trạng nổi mẩn. Thông thường, triệu chứng ngứa và sẩn phù xuất hiện rất nhanh, chỉ sau vài phút đến hai giờ sau khi ăn uống. Do đó, việc chủ động quan sát phản ứng của cơ thể sau mỗi bữa ăn và ghi chép nhật ký ăn uống là bước quan trọng giúp khoanh vùng dị nguyên một cách chính xác.
Tác dụng không mong muốn của thuốc và hóa chất tiếp xúc
Nhiều loại thuốc điều trị bệnh lý có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn trên da, dẫn đến sự xuất hiện của các nốt sẩn phù ngứa ngáy. Nhóm thuốc kháng sinh, đặc biệt là dẫn xuất nhóm penicillin, cephalosporin và sulfonamide, là những tác nhân thường được ghi nhận nhất trên lâm sàng. Ngoài ra, các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid như aspirin, ibuprofen, naproxen hay một số thuốc điều trị tăng huyết áp cũng có khả năng gây mề đay do cơ chế giải phóng histamin trực tiếp hoặc qua trung gian kháng thể IgE. Song song với đường uống và đường tiêm, các hóa chất tiếp xúc trực tiếp lên bề mặt biểu bì như cồn sát trùng, mủ cao su latex, nước hoa tổng hợp, mỹ phẩm trang điểm, xà phòng tẩy rửa và thuốc nhuộm tóc cũng có thể khiến da bị viêm đỏ và nổi mề đay tiếp xúc. Người bệnh cần lưu ý không tự ý thay đổi thuốc điều trị mà phải thông báo ngay với bác sĩ khi có phản ứng bất thường.
Các yếu tố vật lý và thay đổi môi trường xung quanh
Không chỉ các dị nguyên hóa học mà các kích thích cơ học và biến đổi môi trường vật lý cũng có thể làm bùng phát mề đay ở những người có cơ địa nhạy cảm. Sự thay đổi nhiệt độ đột ngột, chẳng hạn như từ phòng điều hòa bước ra trời nắng nóng hoặc tiếp xúc với luồng gió lạnh buốt mùa đông, là tình trạng mề đay do nhiệt và mề đay do lạnh khá phổ biến. Tác động của tia cực tím từ ánh nắng mặt trời gắt gao có thể kích hoạt mề đay do ánh sáng. Ngoài ra, hiện tượng mề đay vẽ nổi xuất hiện khi da chịu áp lực cọ xát cơ học, mặc quần áo bó sát, đeo dây thắt lưng chặt hoặc gãi cào mạnh. Tình trạng đổ nhiều mồ hôi sau khi tập luyện thể thao cường độ cao hoặc khi gặp căng thẳng tâm lý, lo âu kéo dài cũng làm tăng thân nhiệt và kích thích giải phóng acetylcholin, dẫn đến mề đay cholinergic với các nốt sẩn nhỏ kèm châm chích khó chịu khắp thân mình.
Nhiễm trùng tiềm ẩn và các bệnh lý hệ thống
Một tỷ lệ đáng kể các đợt bùng phát mề đay, đặc biệt là ở trẻ nhỏ và người trưởng thành có sức đề kháng suy giảm, bắt nguồn từ các ổ nhiễm trùng cấp tính hoặc mạn tính trong cơ thể. Nhiễm virus đường hô hấp trên như cảm cúm, nhiễm virus hợp bào, viêm gan virus B, C hay virus Epstein-Barr thường kích hoạt hệ miễn dịch phản ứng quá mức và biểu hiện ra ngoài da. Tình trạng nhiễm khuẩn tại chỗ như viêm amidan mủ, sâu răng hạt quanh chóp, viêm xoang mạn tính hay nhiễm trùng đường tiết niệu cũng là nguồn phóng thích kháng nguyên liên tục. Bên cạnh đó, nhiễm ký sinh trùng đường ruột như giun đũa, giun lươn, sán lá gan cũng là nguyên nhân phổ biến tại các nước nhiệt đới. Đối với các trường hợp mề đay mạn tính kéo dài dai dẳng, bác sĩ chuyên khoa thường phải tầm soát thêm các bệnh lý tự miễn tiềm ẩn như viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto, lupus ban đỏ hệ thống hoặc rối loạn chuyển hóa để có hướng điều trị căn nguyên.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục thường thức, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa chuyên môn. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng histamin, thuốc bôi chứa corticoid hay tự ý điều chỉnh liều dùng các loại thuốc điều trị bệnh nền khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Tránh áp dụng các biện pháp truyền miệng như đắp lá cây, chà xát muối hay hơ lửa vì dễ gây nhiễm trùng và hoại tử da.
Tóm tắt
Xác định nguyên nhân gây nổi mề đay đóng vai trò quyết định trong việc hạn chế tái phát và bảo vệ sức khỏe làn da. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc kéo dài hoặc áp dụng mẹo dân gian chưa kiểm chứng. Khi các nốt sẩn ngứa xuất hiện thường xuyên hoặc kèm dấu hiệu toàn thân, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc dị ứng miễn dịch lâm sàng là điều cần thiết để có phác đồ can thiệp phù hợp.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Mề đay cấp tính và mề đay mạn tính khác nhau như thế nào?
Mề đay cấp tính thường khởi phát đột ngột và thoái lui trong vòng vài giờ đến dưới sáu tuần khi loại bỏ được tác nhân kích ứng. Ngược lại, mề đay mạn tính kéo dài trên sáu tuần, tái diễn liên tục và thường cần kiểm tra chuyên sâu để xác định căn nguyên hoặc yếu tố tự miễn.
Khi bị nổi mề đay có cần kiêng tắm rửa không?
Người bệnh nên tắm bằng nước mát hoặc nước ấm vừa phải, dùng sữa tắm dịu nhẹ không chứa hương liệu. Sau khi tắm cần thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm, tránh chà xát mạnh gây trầy xước và tổn thương da. Không nên tắm nước quá nóng vì nhiệt độ cao kích thích giải phóng thêm histamin.
Nổi mề đay có khả năng lây nhiễm sang người khác không?
Nổi mề đay hoàn toàn không lây lan từ người này sang người khác qua tiếp xúc trực tiếp hay giọt bắn. Đây là phản ứng miễn dịch nội sinh của từng cơ thể trước các dị nguyên hoặc kích thích vật lý, do đó người thân và người xung quanh hoàn toàn không có nguy cơ lây bệnh.
Làm thế nào để xác định chính xác dị nguyên gây mề đay?
Bạn nên ghi chép nhật ký sinh hoạt gồm các món ăn, đồ uống, thuốc đã dùng và môi trường tiếp xúc trong 24 đến 48 giờ trước đó. Khi đến khám, bác sĩ chuyên khoa dị ứng miễn dịch lâm sàng có thể chỉ định xét nghiệm máu hoặc test lẩy da để tìm dị nguyên chính xác.
Dấu hiệu nào cho thấy nổi mề đay đang chuyển biến nguy hiểm?
Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay nếu mề đay kèm theo phù môi, sưng mí mắt, khó thở, thở rít, nuốt nghẹn, đau bụng dữ dội, nôn ói hoặc chóng mặt tụt huyết áp. Đây là dấu hiệu cảnh báo sốc phản vệ, tình trạng cấp cứu nguy hiểm đe dọa tính mạng.
