Những hiện tượng lạ khi ngồi thiền và cách hiểu đúng

Hiện tượng lạ khi ngồi thiền là gì?

Ngồi thiền là hình thức thực hành hướng sự chú ý vào hơi thở, cảm thọ cơ thể hoặc một đối tượng nhận thức cụ thể nhằm đạt tới trạng thái thư giãn và tĩnh tâm. Khi duy trì một tư thế bất động trong thời gian nhất định, não bộ sẽ dần chuyển đổi sóng điện não từ nhịp beta tỉnh táo sang nhịp alpha hoặc theta thư giãn. Đồng thời, hệ thần kinh đối giao cảm chiếm ưu thế, dẫn tới hạ nhịp tim, giảm áp lực huyết áp và thả lỏng các nhóm cơ vân.

Sự chuyển dịch sinh lý này làm thay đổi ngưỡng tiếp nhận tín hiệu từ các thụ cảm thể thần kinh ngoại biên đến vỏ não. Khi những kích thích ồn ào từ môi trường ngoài giảm đi, não bộ bắt đầu khuếch đại hoặc tái giải thích các tín hiệu nội cảm vốn thường bị bỏ qua trong sinh hoạt thường nhật. Do đó, việc xuất hiện các cảm giác lạ về xúc giác, tư thế hay tri giác là phản ứng sinh học bình thường trong quá trình cơ thể thích ứng với trạng thái tĩnh lặng.

Cảm giác tê buốt và ngứa ran ở các chi

Hiện tượng tê bì chân, bàn chân hoặc bàn tay là một trong những cảm giác phổ biến nhất ở người ngồi thiền, đặc biệt khi ngồi ở tư thế xếp bằng, kiết già hoặc bán già trong thời gian dài. Khi các khớp gối và hông gập sâu, lưu lượng máu qua các động mạch ngoại biên bị giảm tạm thời, đồng thời các dây thần kinh như dây thần kinh mác chung hay thần kinh chày phải chịu áp lực chèn ép cơ học. Tình trạng giảm tưới máu và chèn ép thần kinh cục bộ kích thích các đầu mút thụ cảm, tạo ra cảm giác châm chích như kim châm hoặc kiến bò dọc theo bề mặt da. Đây là cơ chế bảo vệ sinh học tự nhiên cảnh báo cơ thể về việc tuần hoàn máu đang bị hạn chế. Để giảm bớt hiện tượng này, người tập có thể sử dụng thêm đệm lót chuyên dụng nhằm nâng cao phần xương chậu, thả lỏng khớp háng và nhẹ nhàng đổi tư thế khi cảm giác tê buốt vượt quá ngưỡng chịu đựng.

Hiện tượng giật cơ nhẹ và rung lắc cơ thể

Trong lúc tập trung thở và thư giãn sâu, một số người có thể trải qua những cơn giật cơ ngắn ở mí mắt, bắp tay, cơ đùi hoặc thậm chí cả thân người nhẹ nhàng lắc lư. Về mặt sinh lý, khi cơ thể chuyển từ trạng thái căng thẳng sang thả lỏng hoàn toàn, các nhóm cơ vân đang co cứng mạn tính bắt đầu giải phóng xung lực dư thừa. Quá trình này tạo nên những cơn co giật cơ cục bộ không tự chủ, tương tự như hiện tượng giật cơ khi bắt đầu chìm vào giấc ngủ. Bên cạnh đó, nhịp thở sâu và chậm trong lúc thiền làm thay đổi nhẹ sự cân bằng giữa nồng độ oxy và carbon dioxide trong máu, ảnh hưởng tức thời đến ngưỡng kích thích của màng tế bào thần kinh. Nếu hiện tượng giật cơ chỉ diễn ra thoáng qua và tự biến mất sau vài phút, người tập không nên quá bận tâm. Bạn chỉ cần giữ hơi thở đều đặn, thả lỏng hai vai và để các cơ bắp trở về trạng thái nghỉ ngơi tự nhiên.

Cảm giác bồng bềnh hoặc thay đổi nhận thức không gian

Một hiện tượng khác gây nhiều bất ngờ là cảm giác cơ thể trở nên nhẹ bẫng, chìm sâu xuống sàn hoặc dường như đang lắc lư theo nhịp sóng. Một số người còn có cảm giác bàn tay hoặc đầu của mình dường như to hơn hoặc nhỏ lại so với kích thước thực tế. Trải nghiệm này liên quan mật thiết đến hoạt động của hệ tiền đình ở tai trong và thùy đỉnh của vỏ não, nơi chịu trách nhiệm xử lý thông tin định vị không gian và bản đồ cơ thể. Khi đôi mắt nhắm lại và cơ thể hoàn toàn bất động, não bộ bị thiếu hụt các tín hiệu thị giác và vận động thông thường để hiệu chỉnh vị trí trong không gian. Thùy đỉnh khi giảm hoạt động sẽ làm mờ đi ranh giới cảm giác giữa cơ thể và môi trường xung quanh, tạo nên ấn tượng bồng bềnh khác lạ. Đây hoàn toàn là hiện tượng thay đổi tri giác tạm thời và vô hại, sẽ nhanh chóng kết thúc ngay khi người tập mở mắt hoặc chuyển động nhẹ các đầu ngón tay.

Thấy ánh sáng lóe lên hoặc xuất hiện ảo giác nhẹ

Khi nhắm mắt thiền trong phòng yên tĩnh, nhiều người quan sát thấy những đốm sáng mờ ảo, vệt màu sắc chuyển động hoặc các hình thái ánh sáng lấp lánh sau mi mắt. Trong nhãn khoa và thần kinh học, hiện tượng này thường liên quan đến hiện tượng chớp sáng sinh lý (phosphene) do kích thích võng mạc hoặc sự phát xung tự nhiên của các tế bào thần kinh thị giác khi không nhận được ánh sáng từ bên ngoài. Bên cạnh đó, việc giảm kích thích giác quan kéo dài cũng khiến não bộ tự giải phóng các hình ảnh từ vùng ký ức hoặc tiềm thức, tạo nên những ảo ảnh thị giác thoáng qua tương tự trạng thái trước khi ngủ. Điều này mang tính chất sinh lý lành tính. Người tập nên ghi nhận hiện tượng này với thái độ điềm tĩnh, không cố gắng bám đuổi hay phân tích hình ảnh, duy trì sự chú ý quay trở lại nhịp thở tự nhiên để tâm trí không bị xao lãng.

Lưu ý an toàn

Các hiện tượng lạ nêu trên phần lớn lành tính, nhưng người tập cần lắng nghe cơ thể để phân biệt giữa phản ứng sinh lý và dấu hiệu bất thường. Nếu cảm giác tê bì kéo dài nhiều giờ sau khi thiền kèm theo yếu liệt cơ, mất thăng bằng đột ngột, đau ngực, khó thở hoặc đau đầu dữ dội, cần dừng buổi tập ngay. Những người có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp thấp, thoái hóa khớp nặng hoặc rối loạn tâm thần cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn phương pháp thở và tư thế ngồi phù hợp, tránh gây quá tải cho thể chất và tinh thần.

Tóm tắt

Những cảm giác khác lạ trong khi ngồi thiền thực chất là tấm gương phản chiếu phản ứng thích nghi của hệ thần kinh và cơ bắp trước trạng thái tĩnh lặng. Bằng việc hiểu đúng cơ chế sinh học, chuẩn bị tư thế ngồi nâng đỡ hợp lý và giữ tâm thế quan sát cởi mở, bạn sẽ tự tin duy trì thói quen thiền định để nâng cao sức khỏe thể chất và nuôi dưỡng sự bình an trong tâm hồn.