Những điều cần biết về formol và các biểu hiện khi bị ngộ độc formol

Ngộ độc formol là gì?

Formol hay formalin là dung dịch chứa khoảng 37 phần trăm formaldehyde tính theo khối lượng, cùng một lượng nhỏ chất ổn định nhằm hạn chế sự kết tủa. Trong y học và nghiên cứu, formol từng được dùng làm chất ướp xác, bảo quản mô sinh học và khử trùng dụng cụ. Trong công nghiệp, hóa chất này là thành phần cốt lõi để sản xuất keo dán công nghiệp, nhựa kết dính cho gỗ ép, vật liệu cách nhiệt và phẩm nhuộm vải.

Tuy mang lại nhiều giá trị sản xuất, formol được các tổ chức y tế quốc tế cảnh báo là chất độc nguy hiểm. Do tính chất dễ bay hơi và hoạt tính hóa học mạnh, hơi formol dễ dàng xâm nhập vào cơ thể qua đường thở, gây phản ứng kích thích dữ dội lên niêm mạc đường hô hấp và mắt. Tùy thuộc vào thời gian tiếp xúc và nồng độ hóa chất, ngộ độc formol có thể diễn tiến từ kích ứng nhẹ tại chỗ cho đến ngộ độc cấp tính đe dọa trực tiếp tính mạng hoặc gây ra các di chứng mạn tính kéo dài trên nhiều hệ cơ quan.

Đặc điểm của formol và các con đường tiếp xúc phổ biến

Formol là tên gọi thông dụng của dung dịch chứa khoảng 37 phần trăm formaldehyde hòa tan trong nước, thường có thêm một lượng nhỏ methanol để ngăn ngừa hiện tượng trùng hợp. Đây là chất lỏng không màu, mùi hăng cay nồng rất đặc trưng và có khả năng bay hơi mạnh ở nhiệt độ phòng.

Trong đời sống và công nghiệp, con người có thể tiếp xúc với formol qua nhiều con đường khác nhau. Đường hô hấp là con đường phơi nhiễm phổ biến nhất khi hít phải hơi formaldehyde phát tán từ đồ gỗ công nghiệp, sơn tường, khói thuốc lá, vật liệu dệt may hoặc môi trường phòng thí nghiệm. Ngoài ra, da và niêm mạc mắt có thể bị nhiễm độc khi tiếp xúc trực tiếp với hóa chất dạng lỏng. Trường hợp ngộ độc qua đường tiêu hóa thường xảy ra do vô tình nuốt phải hóa chất hoặc tiêu thụ thực phẩm bị tẩm ướp formol trái phép để bảo quản.

Các biểu hiện nhận biết ngộ độc formol cấp tính

Khi xâm nhập vào cơ thể với nồng độ vượt ngưỡng an toàn, formol phản ứng nhanh với các protein tế bào, gây tổn thương niêm mạc và kích hoạt hàng loạt phản ứng nhiễm độc cấp. Các triệu chứng thường khởi phát nhanh chóng tùy thuộc vào nồng độ và con đường tiếp xúc.

Đối với đường hô hấp, người bệnh thường xuất hiện cảm giác cay rát mũi họng, chảy nước mắt, hắt hơi liên tục, ho khan dữ dội và tức ngực. Khi nồng độ cao, tổn thương có thể lan xuống thanh quản và phế quản, dẫn đến khó thở, co thắt phế quản, phù nề thanh môn và thậm chí phù phổi cấp đe dọa tính mạng.

Nếu tiếp xúc trực tiếp qua mắt và da, dung dịch formol gây đau rát dữ dội, đỏ mắt, loét giác mạc, kích ứng da, nổi mẩn đỏ hoặc phỏng hóa chất. Trong trường hợp nuốt phải qua đường tiêu hóa, nạn nhân có biểu hiện bỏng rát khoang miệng, thực quản, đau thượng vị dữ dội, buồn nôn, nôn ra máu, tụt huyết áp và nguy cơ thủng ống tiêu hóa hoặc toan chuyển hóa nặng.

Ảnh hưởng của phơi nhiễm formol mạn tính đối với cơ thể

Bên cạnh nguy cơ ngộ độc cấp tính, tình trạng tiếp xúc thường xuyên với formol ở nồng độ thấp trong thời gian dài cũng gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe con người. Đây là vấn đề thường gặp ở công nhân sản xuất gỗ ép, công nghiệp dệt may, nhân viên nhà xác hoặc kỹ thuật viên phòng thí nghiệm giải phẫu bệnh nếu không có biện pháp bảo hộ đạt chuẩn.

Phơi nhiễm mạn tính thường biểu hiện qua các triệu chứng viêm mũi xoang dai dẳng, viêm họng mạn, ho kéo dài, giảm dung tích sống của phổi và làm khởi phát các cơn hen phế quản ở người có cơ địa nhạy cảm. Trên da, hóa chất này gây viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng với tình trạng da khô, nứt nẻ, bong tróc và ngứa ngáy khó chịu. Đáng chú ý, các cơ quan y tế quốc tế đã xếp formaldehyde vào nhóm các chất có khả năng gây ung thư ở người, đặc biệt là ung thư vòm họng, xoang mũi và một số rối loạn huyết học khi phơi nhiễm kéo dài không kiểm soát.

Hướng dẫn sơ cứu ban đầu khi nghi ngờ ngộ độc formol

Xử trí ban đầu nhanh chóng và chính xác đóng vai trò quyết định trong việc hạn chế tổn thương mô và bảo vệ tính mạng của nạn nhân bị ngộ độc formol. Nguyên tắc đầu tiên là phải đảm bảo an toàn cho người cấp cứu và nhanh chóng cách ly nạn nhân khỏi nguồn phát tán hóa chất.

Khi nạn nhân hít phải hơi formol, cần lập tức đưa người bệnh ra nơi thoáng khí, nới lỏng cổ áo và thắt lưng để hỗ trợ hô hấp. Nếu hóa chất dính vào mắt hoặc da, phải cởi bỏ ngay quần áo dính dung dịch và rửa liên tục vùng tổn thương dưới vòi nước sạch chảy nhẹ trong ít nhất 15 đến 20 phút mà không được bôi các chất lạ lên vết thương. Trong trường hợp nuốt phải, tuyệt đối không được kích thích gây nôn vì hóa chất có thể làm bỏng rát lại thực quản và tràn vào đường thở. Nếu nạn nhân còn tỉnh táo, có thể cho uống từng ngụm nước nhỏ để làm loãng bớt nồng độ hóa chất, sau đó chuyển gấp đến cơ sở y tế gần nhất cùng mẫu nhãn hoặc thông tin hóa chất gây ngộ độc.

Các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ tiếp xúc formol

Để giảm thiểu tối đa nguy cơ ngộ độc formol, việc chủ động áp dụng các giải pháp phòng ngừa tại nơi làm việc và trong sinh hoạt gia đình là vô cùng cần thiết.

Trong môi trường lao động có sử dụng formaldehyde, người lao động phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn, lắp đặt hệ thống thông gió cục bộ, thường xuyên đo kiểm nồng độ không khí và trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân như mặt nạ phòng độc chuyên dụng, kính bảo hộ, găng tay kháng hóa chất và áo bảo hộ.

Trong sinh hoạt gia đình, cần ưu tiên chọn đồ nội thất, sàn gỗ có chứng nhận phát thải formaldehyde thấp, tăng cường mở cửa sổ thông gió tự nhiên khi sơn sửa nhà mới hoặc mua sắm đồ gỗ công nghiệp mới. Tuyệt đối không sử dụng thực phẩm không rõ nguồn gốc, nghi ngờ bị tẩm hóa chất bảo quản và không lưu trữ formol trong các chai lọ nước uống thông thường nhằm tránh nhầm lẫn tai hại.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học thường thức và không thay thế cho các chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị y khoa. Ngộ độc formol là tình trạng cấp cứu nguy hiểm, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các mẹo dân gian truyền miệng hoặc tự ý cho người bệnh uống các loại thuốc tẩy ruột. Khi có nghi ngờ phơi nhiễm nồng độ cao, nạn nhân cần được đưa đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất để được theo dõi và xử lý chuyên khoa.

Tóm tắt

Formol là một hóa chất công nghiệp mang nhiều nguy cơ tiềm ẩn cho sức khỏe con người, đặc biệt khi hít phải hoặc nuốt phải nồng độ cao. Việc nhận biết sớm các biểu hiện ngộ độc và nắm vững các bước sơ cứu ban đầu có ý nghĩa rất lớn trong việc giảm thiểu biến chứng. Luôn chủ động thực hiện các biện pháp an toàn khi tiếp xúc và đưa người gặp nạn đến cơ sở y tế kịp thời.