Những điều cần biết về bệnh thủy đậu và quai bị
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bệnh thủy đậu và quai bị là hai bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus phổ biến, có khả năng lây lan nhanh chóng qua đường hô hấp và tiếp xúc gần. Bệnh thường bùng phát vào mùa đông xuân và dễ tạo thành các đợt dịch tại trường học, khu dân cư tập trung.
Mặc dù phần lớn các trường hợp đều hồi phục tốt nếu được chăm sóc đúng cách, cả hai bệnh đều tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nguy hiểm nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời. Nắm rõ các thông tin cơ bản về đường lây, dấu hiệu nhận biết và cách phòng ngừa sẽ giúp mỗi gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe cho trẻ nhỏ cũng như các thành viên khác.
Bệnh thủy đậu và quai bị là gì?
Thủy đậu và quai bị là hai bệnh truyền nhiễm thường gặp do các chủng virus khác nhau gây ra nhưng có chung đường lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp. Cả hai bệnh đều có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, phổ biến nhất ở trẻ em và thanh thiếu niên chưa có miễn dịch. Khi xâm nhập vào cơ thể, virus có thời gian ủ bệnh kéo dài từ một đến ba tuần trước khi bộc lộ các triệu chứng đầu tiên. Thủy đậu đặc trưng bởi các nốt mụn nước mọc rải rác toàn thân gây ngứa rát, còn quai bị lại điển hình với tình trạng viêm sưng đau vùng tuyến nước bọt mang tai. Việc phát hiện sớm triệu chứng đóng vai trò quan trọng trong việc cách ly kịp thời, hạn chế lây lan cho những người xung quanh và ngăn ngừa các biến chứng lên da, phổi, màng não hoặc cơ quan sinh sản.
Đặc điểm nhận biết và diễn tiến của bệnh thủy đậu
Bệnh thủy đậu do virus Varicella Zoster gây ra, lây truyền chủ yếu qua các giọt bắn đường hô hấp hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch bóng nước của người bệnh. Thời gian ủ bệnh kéo dài từ mười đến hai mươi mốt ngày. Triệu chứng ban đầu gồm sốt nhẹ, mệt mỏi, đau nhức cơ, sau đó xuất hiện các nốt ban đỏ rải rác nhanh chóng tiến triển thành mụn nước trong suốt khắp cơ thể. Sau vài ngày, các bọng nước vỡ ra, đóng vảy tiết và tự lành nếu không bị nhiễm trùng. Đa số người mắc thủy đậu hồi phục sau một đến hai tuần, nhưng bệnh có thể gây biến chứng viêm da bội nhiễm, viêm phổi hoặc viêm não ở người có hệ miễn dịch yếu.
Đặc điểm nhận biết và diễn tiến của bệnh quai bị
Bệnh quai bị do virus thuộc họ Paramyxoviridae gây nên, lây lan mạnh qua nước bọt và dịch tiết mũi họng khi ho, hắt hơi hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân. Triệu chứng điển hình là sốt, mệt mỏi, đau họng, sau đó tuyến nước bọt mang tai ở một hoặc cả hai bên sưng to và đau nhức, làm biến dạng khuôn mặt và gây khó khăn khi nhai nuốt. Bệnh thường thuyên giảm sau khoảng bảy đến mười ngày. Dù phần lớn lành tính, quai bị có thể dẫn đến các biến chứng như viêm tinh hoàn ở nam giới tuổi dậy thì, viêm buồng trứng ở nữ giới, viêm tụy cấp hoặc viêm màng não vô khuẩn nếu không được theo dõi sát sao.
Điểm khác biệt cơ bản và khả năng lây lan của hai bệnh
Dù cùng là bệnh do virus lây qua đường hô hấp, thủy đậu và quai bị tấn công vào các cơ quan đích khác nhau. Thủy đậu biểu hiện rõ rệt ngoài da với các mụn nước ngứa ngáy toàn thân, trong khi quai bị tập trung tổn thương chủ yếu ở các tuyến ngoại tiết, đặc biệt là tuyến mang tai. Cả hai bệnh đều có khả năng lây nhiễm rất cao trong môi trường tập thể như nhà trẻ, trường học. Người mắc thủy đậu có khả năng lây lan từ một đến hai ngày trước khi phát ban cho đến khi toàn bộ bọng nước đóng vảy. Người mắc quai bị có thể truyền bệnh từ vài ngày trước khi sưng tuyến mang tai cho đến khoảng một tuần sau khi triệu chứng sưng xuất hiện.
Nguyên tắc chăm sóc và theo dõi người bệnh tại nhà
Hiện nay cả thủy đậu và quai bị đều chưa có thuốc điều trị đặc hiệu nhằm tiêu diệt virus hoàn toàn, việc chăm sóc tập trung vào nâng cao thể trạng và giảm nhẹ triệu chứng. Người bệnh cần được nghỉ ngơi tại không gian thoáng khí, uống đủ nước và ăn các món mềm, lỏng, dễ tiêu hóa. Khi sốt cao hoặc đau nhức, có thể dùng thuốc hạ sốt giảm đau thông thường theo chỉ dẫn của nhân viên y tế. Đối với thủy đậu, cần giữ da sạch sẽ, cắt ngắn móng tay để tránh cào gãi làm vỡ mụn nước. Đối với quai bị, có thể chườm ấm hoặc chườm mát vùng mang tai bị sưng để xoa dịu cảm giác đau buốt.
Biện pháp phòng ngừa chủ động và vai trò của vắc xin
Tiêm chủng là biện pháp chủ động và hữu hiệu nhất để tạo miễn dịch cộng đồng đối với cả thủy đậu và quai bị. Trẻ em và người lớn chưa từng mắc bệnh nên chủ động tiêm phòng đầy đủ theo phác đồ khuyến cáo của cơ sở y tế. Vắc xin phòng thủy đậu thường được tiêm hai mũi, trong khi phòng quai bị thường nằm trong vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella. Bên cạnh tiêm vắc xin, mỗi người cần duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng khi ho, khử khuẩn bề mặt đồ dùng và hạn chế tiếp xúc gần với người đang có biểu hiện sốt, phát ban hoặc sưng đau tuyến nước bọt.
So sánh đặc điểm cơ bản giữa bệnh thủy đậu và bệnh quai bị
| Đặc điểm | Bệnh thủy đậu | Bệnh quai bị |
|---|---|---|
| Tác nhân gây bệnh | Virus Varicella Zoster | Virus Quai bị thuộc họ Paramyxoviridae |
| Đường lây truyền | Hô hấp, dịch bọng nước, tiếp xúc trực tiếp | Hô hấp qua giọt bắn, nước bọt, đồ dùng chung |
| Triệu chứng đặc trưng | Ban đỏ tiến triển thành mụn nước khắp cơ thể | Sưng đau tuyến nước bọt mang tai một hoặc hai bên |
| Biến chứng thường gặp | Nhiễm trùng da, viêm phổi, viêm não | Viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm màng não |
| Biện pháp phòng ngừa | Vắc xin thủy đậu, vệ sinh cách ly | Vắc xin sởi quai bị rubella, vệ sinh cách ly |
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh vì bệnh do virus gây ra, không dùng aspirin hạ sốt cho trẻ nhỏ khi mắc bệnh do virus vì nguy cơ hội chứng Reye nguy hiểm. Không tự ý đắp các loại lá cây, thuốc nam không rõ nguồn gốc lên vùng da tổn thương hay vùng tuyến mang tai bị sưng để tránh bội nhiễm vi khuẩn. Khi có biểu hiện bất thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Tóm tắt
Thủy đậu và quai bị là hai bệnh truyền nhiễm lành tính nếu được chăm sóc đúng cách và phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo. Việc duy trì vệ sinh cá nhân, cách ly kịp thời khi mắc bệnh và tiêm vắc xin đầy đủ là biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình cùng cộng đồng.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Mắc thủy đậu hoặc quai bị một lần rồi có bị lại không?
Người từng mắc thủy đậu hoặc quai bị thường có miễn dịch bảo vệ bền vững suốt đời. Tuy nhiên, virus thủy đậu vẫn có thể ẩn náu trong hạch thần kinh và tái hoạt động sau này dưới dạng bệnh zona thần kinh khi hệ miễn dịch suy yếu.
Bệnh quai bị có gây vô sinh ở người trưởng thành không?
Quai bị có thể gây biến chứng viêm tinh hoàn ở nam giới sau tuổi dậy thì hoặc viêm buồng trứng ở nữ giới. Tuy nhiên biến chứng dẫn tới vô sinh hoàn toàn khá hiếm gặp, phần lớn trường hợp chỉ bị tổn thương một bên và phục hồi sau điều trị phù hợp.
Người mắc bệnh thủy đậu có cần kiêng nước và kiêng gió tuyệt đối không?
Người bệnh nên tắm nhanh bằng nước ấm trong phòng kín gió, không chà xát mạnh làm vỡ các mụn nước. Giữ thân thể sạch sẽ giúp hạn chế nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn trên bề mặt da.
Trước khi mang thai có cần tiêm vắc xin phòng thủy đậu và quai bị không?
Phụ nữ nên hoàn thành lịch tiêm vắc xin thủy đậu và vắc xin sởi quai bị rubella tối thiểu một đến ba tháng trước khi có kế hoạch mang thai để bảo đảm an toàn cho thai nhi.
Những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào cần đi khám y tế ngay lập tức?
Bệnh nhân cần đến bệnh viện ngay nếu sốt cao liên tục không hạ, lơ mơ, co giật, khó thở, đau đầu dữ dội, nôn ói nhiều hoặc sưng đau dữ dội vùng tinh hoàn, bụng dưới.
