Những chứng bệnh tâm lý thường gặp ở trẻ em và cách nhận diện

Bệnh tâm lý ở trẻ em là gì?

Bệnh tâm lý ở trẻ em là thuật ngữ dùng để chỉ các rối loạn ảnh hưởng đến cách trẻ suy nghĩ, điều chỉnh cảm xúc hoặc kiểm soát hành vi hàng ngày. Khác với người lớn, trẻ em đang trong quá trình hoàn thiện nhận thức và nhân cách, do đó ranh giới giữa khủng hoảng lứa tuổi tạm thời và một rối loạn tâm lý thực sự đôi khi khó phân biệt rõ ràng.

Các vấn đề tâm thần học đường và gia đình có thể khởi phát từ sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, cấu trúc dẫn truyền thần kinh trong não bộ và tác động từ môi trường sống như áp lực thi cử, bạo lực gia đình hay biến cố mất người thân. Việc xem xét các biểu hiện kéo dài liên tục, gây cản trở sinh hoạt học tập chính là tiêu chí quan trọng để các bác sĩ tâm thần nhi khoa đưa ra chẩn đoán chính xác.

Rối loạn lo âu và nỗi ám ảnh học đường

Rối loạn lo âu ở trẻ em không đơn thuần là sự hồi hộp nhất thời trước một kỳ thi mà là cảm giác sợ hãi, bồn chồn quá mức kéo dài. Trẻ có thể sợ hãi sự chia ly với người chăm sóc, lo âu lan tỏa về các mối nguy hại tưởng tượng hoặc có những cơn hoảng loạn không rõ nguyên nhân.

Về mặt thể chất, tình trạng này thường đi kèm với đau bụng, nôn nao, đau đầu hoặc khó thở mỗi khi chuẩn bị đến trường. Khi nỗi lo lặp lại nhiều tuần và khiến trẻ từ chối tham gia các hoạt động ngoại khóa, phụ huynh cần phối hợp với nhà trường và chuyên gia tâm lý để can thiệp trị liệu hành vi nhận thức, giúp trẻ kiểm soát nỗi sợ một cách an toàn.

Rối loạn tăng động giảm chú ý

Rối loạn tăng động giảm chú ý, viết tắt là ADHD, đặc trưng bởi tình trạng khó duy trì sự tập trung, bốc đồng và hoạt động quá mức so với lứa tuổi. Trẻ thường gặp trở ngại khi phải ngồi yên trong lớp, hay ngắt lời người khác, dễ quên đồ dùng cá nhân và gặp khó khăn trong việc hoàn thành bài tập theo hướng dẫn.

Mặc dù nhiều người dễ nhầm lẫn đây là sự nghịch ngợm hoặc bướng bỉnh thông thường, ADHD thực chất liên quan đến sự phát triển của hệ thần kinh kiểm soát chức năng điều hành. Việc quản lý tình trạng này đòi hỏi kế hoạch hỗ trợ hành vi kiên trì từ cha mẹ, môi trường giáo dục thích ứng và theo dõi chuyên môn từ bác sĩ nhi khoa hoặc tâm thần học.

Trầm cảm và thay đổi khí sắc ở trẻ nhỏ

Trầm cảm ở lứa tuổi thiếu nhi và vị thành niên thường không chỉ bộc lộ qua sự buồn bã ủ rũ mà còn qua cảm xúc dễ cáu kỉnh, bực bội vô cớ và thu mình khỏi các mối quan hệ bạn bè. Trẻ có thể mất đi sự hứng thú với các trò chơi từng rất yêu thích, tự đánh giá thấp bản thân hoặc cảm thấy mình là gánh nặng cho gia đình.

Các dấu hiệu sinh học đi kèm bao gồm mất ngủ, ác mộng triền miên, thay đổi khẩu vị đột ngột dẫn đến sụt cân hoặc mệt mỏi thể chất kéo dài. Khi trẻ xuất hiện những lời nói tiêu cực về sự tồn tại của bản thân, người lớn cần hết sức thận trọng lắng nghe, không phán xét và đưa trẻ đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần kịp thời.

Rối loạn phổ tự kỷ và khó khăn giao tiếp xã hội

Rối loạn phổ tự kỷ bao gồm một nhóm các tình trạng phát triển thần kinh làm giảm khả năng tương tác xã hội, giao tiếp phi ngôn ngữ và xuất hiện các hành vi mang tính rập khuôn, lặp đi lặp lại. Trẻ có thể gặp trở ngại khi duy trì giao tiếp bằng mắt, khó diễn đạt nhu cầu hoặc phản ứng quá nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng mạnh.

Phát hiện sớm các dấu hiệu trong những năm tháng đầu đời có ý nghĩa then chốt để xây dựng kế hoạch can thiệp ngôn ngữ và vận động. Trị liệu giáo dục đặc biệt kết hợp với sự hỗ trợ tâm lý gia đình sẽ giúp trẻ cải thiện kỹ năng thích ứng, từng bước hòa nhập vào môi trường học đường và cuộc sống hàng ngày.

Rối loạn hành vi và thách thức chống đối

Rối loạn thách thức chống đối và các rối loạn hành vi biểu hiện qua việc trẻ thường xuyên tức giận, tranh cãi gay gắt với người lớn, cố tình làm trái các quy tắc và có hành vi phá hoại tài sản hoặc bắt nạt bạn bè. Những hành vi này kéo dài vượt ra ngoài giới hạn bướng bỉnh tự nhiên của từng giai đoạn phát triển.

Căn nguyên thường bắt nguồn từ khó khăn trong việc điều hòa cảm xúc, căng thẳng kéo dài hoặc sự thiếu nhất quán trong cách nuôi dạy. Việc hỗ trợ trẻ cần có sự tham gia của liệu pháp gia đình, rèn luyện kỹ năng giải quyết xung đột tích cực và hướng dẫn phụ huynh phương pháp kỷ luật tích cực thay vì trách phạt nặng nề.

Lưu ý an toàn

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý gán nhãn bệnh lý cho trẻ dựa trên thông tin tra cứu internet, cũng như không tự ý mua và cho trẻ dùng các loại thuốc an thần, thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Mọi biểu hiện tâm lý cần được đánh giá bài bản bởi chuyên gia tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi khoa. Hãy tạo cho trẻ không gian an toàn để chia sẻ mà không phải lo sợ bị trách mắng.

Tóm tắt

Những chứng bệnh tâm lý ở trẻ em hoàn toàn có thể được cải thiện tích cực nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng phương pháp. Sự đồng hành kiên nhẫn, thấu hiểu từ gia đình kết hợp với phác đồ hỗ trợ chuyên môn chính là điểm tựa vững chắc giúp trẻ vượt qua rào cản tinh thần và phát triển khỏe mạnh.